سه رئیسجمهور در شنژن
آیا روسیه، چین و آمریکا میتوانند مانع فروپاشی امنیت جهانی شوند؟
سرگئی کارنائوخوف (SERGEY KARNAUKHOV)، روزنامهنگار، مجری تلویزیون («سالاویف زنده»، برنامۀ «هزارتوی کارناوخوف»)، دانشمند علوم سیاسی، نویسنده، وبلاگنویس، دانشیار آکادمی ریاست جمهوری روسیه در اقتصاد ملی و مدیریت عمومی، سرهنگ بازنشستۀ وزارت کشور
ا. م. شیری– من مدتها منتظر این روز بودم و حتی شدت انتشار مطالبم را کاهش دادم. امیدوارم به همین دلیل مرا ببخشید.
بنابراین، امروز، ۱۷ نوامبر، برنامۀ کاری اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن آغاز میشود. نشست رهبران اقتصادهای عضو این مجمع در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر برگزار خواهد شد.
مهمترین رویداد سیاسی این اجلاس برای روز ۱۹ نوامبر برنامهریزی شده است: شی جینپینگ با ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ دیدار و گفتوگو خواهد کرد. وزارت امور خارجۀ چین رسماً این دیدار را تأیید کرده است. برای نخستین بار، رهبران سه قدرت بزرگ در چنین قالبی پشت یک میز خواهند نشست.
از همین ابتدا بگویم، بیایید واقعبین باشیم. ما هیچ چیز را بهصورت مستقیم و صریح نخواهیم شنید و هیچ اظهارنظر روشنی مطرح نخواهد شد. اما این موضوع مانند هنر باله است. باید داستان را از طریق ترکیببندی کلی، دکورها، اینکه چه کسی در عکسها کجا ایستاده است و از حالت چهرهها تشخیص دهیم… بله، روزگار چنین شده است وگرنه نمیتوان چیزی را درک کرد.
دستور کار رسمی اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه به مسائل اقتصادی، تجارت، فناوری و توسعۀ منطقۀ آسیا و اقیانوسیه اختصاص دارد. با این حال، توجه جهان به مسائل امنیتی معطوف خواهد بود.
واشنگتن اعلام کرده است که قصد دارد دربارۀ تسلیحات هستهای گفتوگو کند. اما در میان مهمترین موضوعات مورد انتظار مذاکرات، ایران و اوکراین قرار دارند.
پکن در حال حاضر محتوای این دیدار را با عناوینی مانند حفظ صلح و تأمین ثبات راهبردی در روابط میان قدرتهای بزرگ مطرح میکند.
روسیه، چین و ایالات متحده باید مشخص کنند که تا چه اندازه حاضرند اختلافات خود را در چارچوب مذاکرات کنترل کنند و در چه زمینههایی میتوانند دربارۀ محدودیتهای متقابل به توافق برسند.
شرایط حلوفصل دو درگیری بزرگ جهان و، از آن مهمتر، احتمال شکلگیری درگیریهای جدید، به این موضوع بستگی دارد.
خاورمیانه از طریق امنیت تجارت، تأمین انرژی و مسیرهای دریایی، منافع واشنگتن و پکن را به یکدیگر پیوند میدهد. ادامۀ طولانیمدت جنگ، موجب خطرات جهانی میشود.
ما هماکنون شاهد افزایش هزینۀ حملونقل، بالا رفتن هزینههای شرکتها و تشدید بیثباتی در بازارهای انرژی هستیم. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، دقیقاً همین پیامدها از جمله نگرانیهای اصلی شرکتکنندگان در اجلاس کنونی همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه به شمار میروند.
چین در زمینۀ میانجیگری تجربه دارد. در مارس ۲۰۲۳، ایران و عربستان سعودی در پکن توافق کردند که روابط دیپلماتیک خود را از سر بگیرند.
در بیانیۀ مشترک دو کشور، اصول احترام به حاکمیت ملی و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر به ثبت رسید.
دبیرکل سازمان ملل متحد نیز در آن زمان بهطور جداگانه از نقش چین در سازماندهی این گفتوگوها قدردانی کرد.
همکاری عملی میان پکن و واشنگتن میتواند به توافق بر سر شرایط کاهش تنش، حمایت از برقراری تماسهای مستقیم و تنظیم روند گامهای متقابل کمک کند.
چین در جبهۀ اوکراین نیز منافع راهبردی مستقلی دارد. پکن تحولات اروپا را در ارتباط با ساختار کلی امنیت بینالمللی ارزیابی میکند. در سپتامبر ۲۰۲۶، نمایندۀ چین در سازمان ملل بار دیگر خواستار ایجاد یک ساختار منطقهای امنیتی متوازن، مؤثر و پایدار شد. اما این موضع رسمی است. در واقعیت، چین میداند که پس از روسیه، نوبت خودش خواهد بود و فعلاً در انتظار میماند و تلاش میکند سازوکارهای مستحکمی برای تضمین امنیت خود آماده کند. در اینجا نباید خودمان را با توهمات دلخوش کنیم. ما صرفاً وسیلهای هستیم…
برای روسیه در این زمینه، مسئله مهم این است که پس از توقف درگیریهای نظامی، چه تهدیدهای نظامی باقی خواهد ماند. محتوای توافقنامۀ آینده را شرایط استقرار تسلیحات و نیروهای خارجی، سازوکارهای نظارت و کنترل، تضمین اجرای توافق و نحوۀ واکنش به نقض آن تعیین خواهد کرد. دقیقاً در همین بندهاست که مفهوم امنیت معنای عملی پیدا میکند.
پکن ممکن است به توافقی علاقهمند باشد که فشار نظامی بر روسیه را کاهش دهد و همزمان، ثبات و قابلیت پیشبینی را در اروپا بازگرداند.
جبهههای راهبردی روسیه و چین در مباحث راهبردی غرب، واقعاً بیش از پیش به یکدیگر پیوند میخورند. در مفهوم راهبردی ناتو در سال ۲۰۲۲، از روسیه بهعنوان مهمترین و مستقیمترین تهدید برای امنیت کشورهای عضو نام برده شده است. همچنین جاهطلبیها و سیاستهای چین، چالشی برای منافع، امنیت و ارزشهای این ائتلاف توصیف شدهاند. در این سند، بهطور جداگانه بر تعمیق همکاری و مشارکت روسیه و چین نیز تأکید شده است. ناتو هماکنون تعامل مسکو و پکن را بهعنوان عاملی مستقل در برنامهریزیهای راهبردی خود در نظر میگیرد.
به همین دلیل، دیدار در شنژن اهمیتی بسیار فراتر از دو مناقشه دارد. رهبران سه کشور از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل پشت یک میز خواهند نشست. نظام امنیت بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم، با در نظر گرفتن جایگاه ویژه قدرتهای بزرگ شکل گرفت. حق وتو به این معنا بود که شورای امنیت باید در جستوجوی راهحلهایی باشد که برای اعضای دائم آن قابل قبول باشند. در شرایط اختلافات عمیق، این سازوکار به مسدود شدن تصمیمگیریها منجر میشود. بازگرداندن توانایی کشورها برای رسیدن به توافق، مستلزم تلاش سیاسی خود دولتهاست. چنین اختلافی را نمیتوان صرفاً با یک سازوکار اداری و تشریفاتی برطرف کرد.
امروزه بحران این نظام بهدلیل تضعیف کنترل تسلیحات، بهویژه خطرناک شده است. در ۵ فوریه ۲۰۲۶، مدت اعتبار پیمان استارت نو (پیمان کاهش تسلیحات راهبردی) به پایان رسید. دبیرکل سازمان ملل متحد هشدار داد که جهان برای نخستین بار در بیش از نیم قرن گذشته، بدون محدودیتهای الزامآور بر زرادخانههای هستهای راهبردی روسیه و ایالات متحده قرار گرفته است.
این پیمان محدودیتهای کمی مشخصتری را تعیین میکرد و تبادل اطلاعات، اطلاعرسانی و بازرسیها را پیشبینی کرده بود. این سازوکارها به کاهش ابهام و خطر محاسبات اشتباه کمک میکردند. از دست رفتن آنها به این معناست که برنامهریزی نظامی بیش از پیش بر حدس و گمان دربارۀ نیات طرف مقابل متکی خواهد شد. در چنین شرایطی، حتی توافقهای محدود، از جمله حفظ کانالهای ارتباطی، هشدار دربارۀ فعالیتهای خطرناک و گفتگو در مورد محدودیتهای افزایش تسلیحات نیز اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
روسیه همچنان یکی از کشورهایی است که بدون مشارکت آن، احیای این نظام امکانپذیر نیست. حضور روسیه در مذاکرات، هم برای حلوفصل مناقشه اوکراین و هم برای ایجاد نظام جدید ثبات راهبردی، ضروری است. نهادهای بینالمللی همچنان وجود دارند و به فعالیت خود ادامه میدهند. اما، توانایی آنها به آمادگی کشورهای بانفوذ برای اجرای تصمیمات و یافتن راهحلهای مصالحهآمیز بستگی دارد. مذاکرات سه رئیسجمهور میتواند بخشی از پشتوانۀ سیاسی ضروری را دوباره فراهم کند.
بنابراین، نتایج نشست شنژن را بدون آنکه انتظار داشته باشیم همۀ مناقشات فوراً پایان یابند، باید با دقت دنبال کرد. به احتمال زیاد، بخش قابلتوجهی از مذاکرات محرمانه باقی خواهد ماند. آمادگی طرفها برای ادامۀ مسیر را میتوان از طریق نشانههای مشخص ارزیابی کرد. مثلاً، آیا نشستهای بعدی تعیین شدهاند؟ آیا وزیران و گروههای مذاکرهکننده مأموریتهای مشخصی دریافت کردهاند؟ آیا عبارتبندیهای مورد توافق دربارۀ کنترل تسلیحات و شرایط حلوفصل مناقشات شکل گرفته است؟
همچنین، هماهنگی مواضع علنی مسکو، پکن و واشنگتن اهمیت خواهد داشت. هنگامی که طرفها موضوع مذاکرات و اقدامات بعدی را به یک شکل توصیف میکنند، دیپلماسی از یک پایۀ مشترک برخوردار میشود. اما اگر تفسیرهای آنها بهشدت با یکدیگر متفاوت باشد، به این معناست که حتی محتوای توافقهای اولیه نیز همچنان مورد اختلاف است.
نظم پس از جنگ از این جهت اهمیت خود را حفظ کرده بود که حتی دشمنان نیز ضرورت وجود محدودیتهای مشخصی را به رسمیت میشناختند. امروز باید این توانایی را در شرایطی جدید دوباره احیا کرد. اگر سه رئیسجمهور بتوانند آغازگر چنین روندی باشند، اهمیت این دیدار بسیار فراتر از نشست همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه خواهد رفت.
به نظر شما کدام نتیجۀ مذاکرات مهمتر است: پیشرفت در حلوفصل مسئلۀ اوکراین، کاهش تنشها در خاورمیانه یا احیای کنترل بر تسلیحات هستهای؟ نظرات خود را در بخش دیدگاهها بنویسید.
مآخذ: «دزن.رو»
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵
تولد جهان چندقطبی
سخنی چند در مورد نتایج نشست شنژن
الکسی بلوف (ALEXEY BELOV)، نویسنده، روزنامهنگار
ا. م. شیری- دوران جهان تکقطبی بهطور قطعی به پایان رسیده است
شاید حتی پیش از پایان دیدار امروز ولادیمیر پوتین، دونالد ترامپ و شی جینپینگ در شهر شنژن نیز میشد به یک نتیجهگیری اولیه رسید: نتیجۀ اصلی احتمالاً آن چیزی نخواهد بود که سه رهبر به طور خاص بر سر آن توافق کردند، بلکه این واقعیت است که برای اولین بار، هر سه نفر آنها پشت یک میز نشستند.
در حال حاضر، آنچه را که در جریان است، میتوان بهتر از هر چیز با سه نقلقول توصیف کرد:
نقلقول نخست از زبان رئیسجمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، در همان ابتدای دیدار بیان شد. او یادآوری کرد که روسیه، چین و آمریکا نهتنها بهعنوان کشورهای پیروز در جنگ جهانی دوم با یکدیگر پیوند دارند، بلکه از «مسئولیت مشترک برای حفظ صلح و امنیت بینالمللی» نیز برخوردارند.
پوتین پیشنهاد کرد دربارۀ روابط اقتصادی جهانی و منطقهای، امنیت غذایی و انرژی، مناقشات منطقهای از جمله بحران اوکراین، تروریسم بینالمللی و جرایم فراملی گفتگو شود.
مهمتر از همه، او صراحتاً اعلام کرد که این سه کشور، در صورتی که بر اساس احترام متقابل، برابری و توازن منافع با یکدیگر همکاری کنند، قادرند سهم قابلتوجهی در تقویت ثبات جهانی داشته باشند.
این دیگر گفتگویی صرفاً دربارۀ اوکراین، بحث تکراری دربارۀ تحریمها یا حتی تلاش برای دستیابی به توافق بر سر یک مسئله هستهای مشخص نیست. این سخنان در واقع یک طرح برای ورود به سطح کاملاً متفاوت از روابط بینالملل است: سه مرکز بزرگ قدرت جهان مسئولیت ویژۀ خود را در قبال وضعیت کل نظام بینالمللی به رسمیت میشناسند.
شی جینپینگ نیز تقریباً بلافاصله از این چارچوب حمایت کرد و این دیدار را «تحول مهم و پیشرو» خواند و اظهار داشت که روسیه، چین و آمریکا باید بهطور مشترک به چالشهای جهانی پاسخ دهند و از صلح و ثبات دفاع کنند.
طرف چینی حتی پیش از آغاز اجلاس نیز تأکید کرده بود که این دیدار دقیقاً به این دلیل دارای «اهمیت نوآورانه» است که برای نخستین بار، رهبران سه کشور دربارۀ مسائل مربوط به صلح جهانی و ثبات راهبردی با یکدیگر گفتگو میکنند.
دومین نقلقول مهم متعلق به دونالد ترامپ است. او در پایان سخنان کوتاه افتتاحیۀ خود گفت که حضور در شنژن در کنار پوتین و شی برایش افتخار بزرگی است و امیدوار است بتواند به «نتایج بزرگی» دست یابد.
در نگاه نخست، این فقط یک عبارت معمول دیپلماتیک به نظر میرسد. اما در این مورد، نکتۀ اصلی نگرش و رویکرد طرفین است.
این نشست صرفاً برای گرفتن عکس یادگاری از سه رهبر یا تبادل تعارفات نمادین برگزار نشده است. دستکم خود شرکتکنندگان آشکارا میخواهند این قالب مذاکراتی به نتیجۀ مشخص منجر شود و حتی بهتر از آن، ادامه پیدا کند.
روزنامه والاستریت ژورنال گزارش میدهد که ترامپ پیشتر آنچه را در حال وقوع است، رویدادی تاریخی نامیده و گفته است: «ما واقعاً در حال رقم زدن تاریخ هستیم».
و اینجاست که به سومین نقلقول، شاید جالبترین نقلقول در میان آنها میرسیم.
زیرا این بار، سخن نه از زبان یکی از شرکتکنندگان در نشست، بلکه از سوی همان روزنامۀ والاستریت ژورنال، که دیدگاه جهانیگرایان را بازتاب میدهد و برای آنان، خودِ برگزاری چنین دیداری به یک مشکل بزرگ تبدیل گردیده، بیان شده است.
این نشریه صراحتاً مینویسد که اجلاس پوتین، ترامپ و شی نشاندهندۀ تضعیف نظم جهانی پیشین است که در آن آمریکا جایگاه مسلط را در اختیار داشت. این نشست همچنین محدودیت تلاشهای غرب برای منزوی کردن روسیه را آشکار میکند.
روزنامۀ والاستریت ژورنال خاطرنشان میکند که حتی اگر امروز هیچ توافقنامۀ جنجالی و مهمی امضا نشود، صرفِ اهمیت نمادین این دیدار نیز تصویر جهان را تغییر میدهد. پوتین بار دیگر به مرکز دیپلماسی جهانی بازمیگردد، شی جینپینگ بهعنوان میزبان این نشست و یکی از داوران اصلی مسائل جهانی ظاهر میشود و رئیسجمهور آمریکا با هر دوی آنها همچون شرکای ضروری برای حل مشکلاتی گفتگو میکند که واشنگتن دیگر قادر نیست آنها را بهتنهایی حلوفصل کند.
در واقع، همین است و بس! میتوان تولد جهان چندقطبی را به بشریت تبریک گفت یا حداقل با کسانی ابراز همدردی کرد که تحولات کنونی آشکارا به مذاقشان خوش نمیآید.
دوران جهان تکقطبی بهطور قطعی به پایان رسیده است.
البته، جهان چندقطبی همین امروز صبح در شنژن به وجود نیامده است. این روند از سالها پیش ادامه داشته است. چین مدتهاست که دیگر صرفاً یک «کارخانۀ جهانی» نیست؛ روسیه نیز نپذیرفته است که نقش کشوری را بازی کند که دیگران جایگاهش را در سلسلهمراتب جهانی برایش تعیین میکنند و خود آمریکا نیز بهتدریج با محدودیتهای تواناییهای خویش روبهرو شده است.
اما تا پیش از امروز، همۀ این تحولات بیشتر یک واقعیت ژئوپلیتیکی محسوب میشدند که میشد آن را به رسمیت شناخت یا نادیده گرفت.
امروز این واقعیت شکل عینی به خود گرفت.
سه رهبر از سه کشور، کشورهایی که هر یک دارای سلاح هستهای، کرسی دائم در شورای امنیت سازمان ملل متحد، توان عظیم نظامی، اقتصادی یا منابع طبیعی و قدرت تأثیرگذاری مستقل بر روندهای جهانی هستند، پشت یک میز نشستند.
و آنها آشکارا اعلام کردند مسائلی وجود دارد که باید بهصورت مشترک حلوفصل شوند. اما نه لزوماً به شیوۀ یکسان و نه الزاماً با داشتن دیدگاهی مشترک دربارۀ اوکراین، تایوان، ایران، خلع سلاح هستهای یا بازار جهانی. علاوه بر این، مواضع مسکو، پکن و واشنگتن دربارۀ بسیاری از مسائل کاملاً در تضاد با یکدیگر قرار دارد.
نکتۀ اساسی دقیقاً همینجاست. برای شکلگیری یک چارچوب جدید همکاری، اصلاً لازم نیست سه قدرت ناگهان یکدیگر را دوست بدارند و به متحدان هم تبدیل شوند. بلکه این موضوع کافی است: به رسمیت شناختن این واقعیت که یک مجموعۀ مشکلات وجود دارد که هیچیک از این قدرتها بدون همکاری با دو قدرت دیگر قادر به حل آنها نیست.
ساختارهای بینالمللی واقعاً کارآمد در گذشته نیز به همین شیوه شکل گرفتهاند. البته مقایسۀ مستقیم شنژن با یالتا، آنگونه که بسیاری مقایسه میکنند، اغراق بزرگی خواهد بود.
در فوریۀ سال ۱۹۴۵، زمانی که نتیجۀ جنگ از پیش روشن شده و موضوع اصلی گفتگوها، چگونگی سازماندهی جهان پس از شکست دشمن مشترک بود، رهبران کشورهای پیروز در جنگ با یکدیگر دیدار کردند.
امروز یک دشمن مشترک در آن مقیاس وجود ندارد و اختلافات میان روسیه، آمریکا و چین بسیار عمیقتر از آن است که طرفداران تشبیهات تاریخی زیبا مایل به پذیرش آن باشند. با این حال، شباهت تاریخی مشخصی میان این دو رویداد وجود دارد.
پوتین کاملاً آگاهانه و نه از روی تصادف، جنگ جهانی دوم را یادآوری کرد و بر این نکته تأکید داشت که این سه کشور از بنیانگذاران سازمان ملل متحد بودهاند.
در واقع، این تلاشی برای احیای دوبارۀ همان اصلی است که اساس ساختار یالتا را تشکیل میداد. یعنی قدرتهای بزرگ جهان مسئولیت خاصی در قبال حفظ توازن جهانی بر عهده میگیرند.
فقط ترکیب حاضران تغییر کرده است. اروپا در این میز حضور ندارد. نه انگلیس هست و نه فرانسه. در عوض، چین حضور دارد. چین در اواسط قرن گذشته هنوز از وزن اقتصادی، فناوری و نظامی کنونی خود برخوردار نبود. جهان دیگر به تمدن غربی محدود نمیشود و سرانجام به جهانی واقعاً جهانی تبدیل شده است.
و شاید دقیقاً همین موضوع، سنگینترین شکست آن الگوی جهانیگرایی باشد که طی چندین دهه بر اساس دستگاه مختصات کاملاً متفاوتی عمل میکرد. بدین معنی که یک مرکز وجود دارد که قواعد را تعیین میکند و همۀ دیگران یا از آن پیروی میکنند یا ناقضان «نظم بینالمللی» اعلام میشوند.
شنژن الگوی کاملاً متفاوتی پیشنهاد میکند: نه یک سلطهگر و شمار زیادی تابع، بلکه چندین مرکز قدرت که ناگزیرند با یکدیگر به توافق برسند.
میتوان تا اندازۀ دلخواه دربارۀ خوب یا بد بودن این وضعیت بحث کرد. از نظر برخی، چنین جهانی بهمراتب خطرناکتر خواهد بود. زیرا، نظام آشنای رهبری واحد غربی از میان میرود. از نظر دیگران، برعکس، این جهان باثباتتر خواهد بود. زیرا، دیگر هیچ مرکزی قادر نیست تصمیمهای خود را به همۀ دیگران تحمیل کند.
اما انکار خودِ این واقعیت روزبهروز دشوارتر میشود. بهویژه آنکه نهادهای بینالمللی قدیمی طی دهههای گذشته، در بسیاری از موارد، واقعاً اهمیت پیشین خود را از دست دادهاند و عملاً به محافلی توخالی برای سخنرانی تبدیل شدهاند. سازمان ملل متحد همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد؛ شورای امنیت آن، همچنان تشکیل جلسه میدهد؛ نشستهای سران برگزار میگردد؛ قطعنامهها به تصویب میرسند و دهها هزار سخنرانی درست و حسابشده ایراد میشود. با این حال، بزرگترین بحرانهای جهان به دلایلی همچنان ادامه مییابند.
به نظر میرسد نهادهایی که برای حل مشکلات ایجاد شدهاند، بیش از پیش صرفاً به خاطر حفظ موجودیت خودشان به حیات خود ادامه میدهند.
با این همه، اگر قالب همکاری روسیه، چین و آمریکا واقعاً کارآمد از آب درآید، جایگزین سازمان ملل نخواهد شد و سایر سازمانهای بینالمللی را نیز لغو نخواهد کرد. اما میتواند به چیزی تبدیل شود که امروز کل نظام جهانی بهشدت به آن نیاز دارد. یعنی به بستری که در آن مشکلات صرفاً مورد بحث قرار نمیگیرند، بلکه افرادی گرد هم میآیند که واقعاً قادرند با تصمیمات خود بر این مشکلات تأثیر بگذارند.
پرسش اصلی امروز دقیقاً همینجاست: آیا دومین نشست از این نوع برگزار خواهد شد؟ و پس از آن، سومین نشست؟
آیا شنژن اقدامی یکباره باقی خواهد ماند یا آغازگر سازوکاری دائمی خواهد شد که در چارچوب آن، سه قدرت بزرگ جهان مجموعۀ مسائل جهانی را تعیین کنند و به دنبال راههایی برای حل مشترک آنها باشند؟
اگر حالت دوم تحقق یابد، آنگاه تاریخ امروز واقعاً وارد تاریخ خواهد شد؛ آن هم نه صرفاً بهعنوان روز نخستین دیدار سهجانبۀ پوتین، ترامپ و شی. این روز واقعاً میتواند به روز تولد یک قالب جدید بینالمللی تبدیل شود و همزمان، لحظهای باشد که در آن، وجود جهان چندقطبی دیگر صرفاً یک نظریۀ علوم سیاسی نبود، بلکه به واقعیتی نهادی تبدیل شد.
و نخستین اظهارات پس از این دیدار نیز همین موضوع را تأیید کرد.
شی جینپینگ تماسهای خود با ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ را مثبت و سازنده توصیف کرد و بر همسویی مواضع چین و آمریکا دربارۀ حفظ صلح در سراسر جهان تأکید ورزید. اما مهمتر از همه، او ابراز اطمینان کرد که بذرهایی که در نشست سهجانبۀ امروز کاشته شدهاند، قطعاً ثمر خواهند داد.
با این حال، اهمیت اعلامیۀ مشترک سه رهبر بسیار بیشتر از هرگونه اظهارات دوستانه بود.
زیرا روسیه، چین و ایالات متحده در این اعلامیه دیگر صرفاً دربارۀ ضرورت صلح به بیان دیدگاههای کلی نپرداختند، بلکه مجموعۀ مشخصی از مسائل را تعیین کردند که آنها را مشترک میدانند و قصد دارند برای حل آنها با یکدیگر همکاری کنند.
نخست- روسیه، چین و ایالات متحده، بهعنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، تعهد خود را به اصلاح سازمان ملل تأیید کردند تا این سازمان بتواند با کارآمدی بیشتری به چالشهای جهانی واکنش نشان دهد و مأموریت اساسی خود را در زمینۀ صلح و امنیت بینالمللی به انجام برساند.
یعنی دیگر صحبت صرفاً از انتقاد به نظام نهادهای بینالمللی نیست که مدتهاست با رکود و ناکارآمدی روبهروست. بلکه، سه قدرت بزرگ آمادگی خود را برای تغییر این نظام اعلام کردهاند؛
دوم- طرفها توافق کردند که به افزایش تولید و عرضه فرآوردههای نفتی کمک کنند و بر اهمیت تأمین باثبات انرژی تأکید کردند. با توجه به جنگهای کنونی، تحریمها، مسدود شدن مسیرهای ترانزیتی، محدودیتهای تجاری و استفاده دائمی از انرژی بهعنوان سلاح سیاسی، این موضوع نیز بههیچوجه کماهمیت نیست؛
سوم- روسیه، چین و ایالات متحده بهطور جداگانه بر اهمیت بنیادین اصل رضایت دولتها و رعایت مصونیت مقامات دولتی تأکید کردند. همچنین توافق کردند که دیوان کیفری بینالمللی و دیگر نهادهای مشابه نباید از اختیارات خود سوءاستفاده کنند.
چهارم- شاید مهمترین بند. سه کشور بار دیگر بر یک اصل قدیمی، اما همچنان بسیار مهم، تأکید کردند: جنگ هستهای هیچ برندهای نخواهد داشت و چنین جنگی هرگز نباید آغاز شود. روسیه، چین و ایالات متحده توافق کردند گفتگو دربارۀ کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای را ادامه دهند.
این دقیقاً همان قالب همکاری است که اکنون در عمل شاهد آن هستیم.
نه اعلامیه دوستی، نه یک ائتلاف نظامی جدید و نه تلاش برای تقسیم کرۀ زمین میان سه کشور؛ بلکه پذیرش یک واقعیت ساده: مسائلی وجود دارند که در جهان امروز بدون مشارکت مسکو، پکن و واشنگتن حلشدنی نیستند و مشکلاتی نیز وجود دارند که این سه کشور، با وجود اختلافنظرهای فراوان، ناگزیرند دربارۀ آنها به توافق برسند.
در واقع، دقیقاً همان اتفاقی رخ داد که پیش از این دیدار فقط میشد به آن امید داشت. در شنژن «میز مذاکرهای» شکل گرفت که قدرتهای پیشرو جهان میتوانند پشت آن بنشینند و مشکلات جهانی را بهطور مؤثر حلوفصل کنند.
و اگر روسیه، چین و ایالات متحده همچنان به نشستن پشت این میز ادامه دهند، معنایش این است که همۀ این تلاشها بیهوده نبوده است.
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵
ترس جهانیگرایان از سه قدرت بزرگ
آیا این ترس موجه است؟
ولادیمیر میخییف (Vladimir MIKHEEV)، کارشناس بنیاد فرهنگ راهبردی، تحلیلگر مسائل بینالمللی
ا. م. شیری- در راه پر پیچ و خم جهان چندقطبی
دیدار ولادیمیر پوتین، شی جینپینگ و دونالد ترامپ در حاشیۀ اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین و آمادگی آنان برای یافتن راهحلهای مصالحهجویانه بهمنظور همزیستی مسالمتآمیز، در بحبوحۀ تضاد منافع بلندمدت، طرفداران جنگ گرم و سرد غرب را که برای حفظ نظم جهانی نواستعماری تلاش میکنند، به وحشت انداخت.
رفتار محترمانۀ ترامپ با پوتین، دستکم از نظر ظاهری، و خطاب کردن او با عنوان «دوست»، به همان اندازه موجب خشم جهانیگرایان و حزب جنگ شد.
ترامپ حتی این جملۀ معروف را که شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در مارس ۲۰۲۳ و در پایان سفر خود به مسکو بر زبان آورده بود، تکرار کرد: «اکنون تغییراتی در حال وقوع است که در صد سال گذشته سابقه نداشته است». پس از آن، رهبر چین به پوتین گفت: «وقتی ما با هم هستیم، این تغییرات را به پیش میبریم… مراقب خودت باش، دوست عزیز».
اکنون ترامپ نیز با بیان این جملۀ ماندگار، گویی آن را از گفتوگوی قبلی شی و پوتین «کپیبرداری» کرده است: «ما واقعاً در حال رقم زدن تاریخ هستیم و مسئولیت ویژهای برای حفظ گفتوگوی آزاد بر عهده داریم».
نئومحافظهکاران در هر دو سوی اقیانوس اطلس احتمالاً به این ظن دچار شدهاند که چهلوهفتمین رئیسجمهور آمریکا در برابر این دو قدرت کوتاه آمده و اجازه داده است خود را وارد گفتوگو با کشورهایی کند که به دلایل متعدد، هیچ دلیلی برای اعتماد به دولتی ندارند که در طول ۲۵۰ سال موجودیت خود، تنها ۲۰ سال را بدون جنگ با همسایگان خود در جهان سپری کرده است.
وحشت در کشتی «تایتانیک»
رادوسلاو سیکورسکی، روسهراس سرسخت و وزیر امور خارجۀ لهستان، بهت و آشفتگی همفکران خود را از آنچه در گزارشهای خبری شهر شنژن مشاهده کرده بودند، بازتاب داد.
نقلقولی که خود بهخوبی بیانگر این نگرانی است: «اینکه این مرد (منظور رئیسجمهور آمریکاست ـ و. م.) پوتین را در آغوش میگیرد و او را دوست خطاب میکند، تا حدودی ما را نگران میکند… زیرا، این پرسش مطرح میشود که او با چه کسی دوستتر است؟ با پوتین یا با رئیسجمهور ما؟ و اگر اوضاع به مرحله بحرانی برسد، ممکن است چه اقدامی انجام دهد؟ کدام دوستش را انتخاب خواهد کرد؟»
بیش از همه، سیاستمداران اروپایی از احتمال حتی یک توافق موقت و مشروط میان این سه رهبر نگران هستند.
البته، منظور دقیقتر، آن دسته از سیاستمدارانی است که هدف اصلی خود را وارد کردن «شکست» به روسیه قرار دادهاند و ارادۀ تسلیمناپذیر برای ادامۀ جنگ تا آخرین اوکراینی دارند.
غیبت هرگونه نمایندۀ اتحادیۀ اروپا در نشست شنژن، اتحادیهای که از نظر ماهیت هر روز بیشتر نظامی و از نظر ادبیات سیاسی، هر روز جنگطلبتر میشود و در عین حال مدعی نوعی «خودمختاری راهبردی» است، جایگاه و وزن واقعی ژئوپلیتیکی آن را در سلسلهمراتب مراکز قدرت آشکار ساخت.
روزنامۀ ترکیهای «حریت» در این باره مینویسد: «اما بزرگترین قربانی، اروپا است. دیگر هیچکس به آن علاقهای ندارد. بحرانهای سیاسی و اجتماعی و اعتراضات مردمی، این قاره را برای قدرتهای بزرگ بیاهمیت کردهاند. اروپا، درست مانند ۸۱ سال پیش، بار دیگر از روند مذاکرات کنار گذاشته شده است. با این تفاوت که این بار حتی موضوع مذاکرات نیز نیست».
در روزهای برگزاری اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، مقالهای از اندرو میختا، عضو مادامالعمر شورای روابط خارجی آمریکا که تحت نفوذ خاندان راکفلر قرار دارد، در نشریه «آتلانتیک کانسیل» منتشر شد. این مقاله یادآوری مفیدی برای ما دارد تا بدانیم با چه کسانی طرف هستیم.
آقای میختا تأکید میکند که روسیه همچنان دشمن آمریکا باقی میماند. اما نه به دلیل «سوءتفاهم یا اولویتهای اشتباه دولتهای پیشین آمریکا»، بلکه به دلایل جغرافیایی و راهبردی. به بیان دیگر، از دیدگاه او، روسیه برای آمریکا دشمن همیشگی و ابدی محسوب میشود.
این روسهراس حرفهای نگران است که روسیه «بتواند کنترل اوراسیا را در دست بگیرد و بر اروپا مسلط شود و در نتیجه، دسترسی آمریکا به منابع جهانی، مسیرهای تجاری و مناطقی را که نقاط اتکای امنیت ملی این کشور محسوب میشوند، قطع کند».
برای روشنتر شدن موضوع باید تأکید کنیم که این آمریکایی خواهان «دسترسی به منابع جهانی» است، که متعلق به آمریکا نیستند. او همچنین خواستار کنترل مسیرهای تجاری بینالمللی است که آنها نیز ملک آمریکا محسوب نمیشوند. این مسئله به بهترین شکل، رویکرد نواستعماری و تفکر امپراتوریگرایانۀ آقای میختا و همفکرانش را نشان میدهد.
گفتوگوی سهجانبه و سهگانه هستهای
موضوع اصلی اعلامشده برای نشست سهجانبۀ رهبران، سرنوشت تسلیحات هستهای بود.
علاقهمندی مسکو به گفتوگو دربارۀ این موضوع، که از نظر ما کاملاً به شرایط حساس و روز جهان مربوط میشود، آشکار است: محدود کردن زمینه و فرصت استفاده عمدی یا غیرعمدی آمریکاییها یا اروپاییها از سلاحهای اتمی.
برای مثال، فرض کنیم که ناگهان ـ هرچند احتمال آن اندک باشد ـ برخی چهرههای تندرو در تیم ترامپ، تحت تأثیر لابی طرفدار اسرائیل، تصمیم بگیرند از سلاح هستهای علیه ایران استفاده کنند. پیامدهای چنین اقدامی برای سراسر منطقهای که در «زیرشکم نرم» روسیه قرار دارد، فاجعهبار خواهد بود.
پیامدهای حملۀ احتمالی ناتوی اروپایی موسوم به «ناتو ۳.۰» نیز به همان اندازه آخرالزمانی خواهد بود، که بر اساس الگوی البریج کولبی، معاون وزیر جنگ آمریکا، مطرح شده است.
در چنین شرایطی، ممکن است روسیه ناچار شود برای خنثی کردن برتری متعارف مهاجمی که از غرب به آن حمله میکند، از سهگانه هستهای خود استفاده کند.
واشنگتن نیز محاسبات گستاخانۀ خاصی برای متوقف کردن روند نوسازی و افزایش کمی توان هستهای چین، داشته و همچنان دارد.
در حال حاضر، نسبت تعداد کلاهکهای هستهای چنین است:
روسیه: حدود ۵۴۰۰ کلاهک هستهای؛
آمریکا: حدود ۵۰۰۰ کلاهک هستهای؛
چین: حدود ۶۲۰ کلاهک هستهای،
روشن است که چینیها با توجه به اظهارات مکرر سیاستمداران و استراتژیستهای واشنگتن دربارۀ اجتنابناپذیر بودن یک جنگ بزرگ با چین، و با آگاهی از اینکه نیروهای مسلح این کشور هنوز در مرحلۀ «توسعه برای جبران عقبماندگی» قرار دارند، هرگز با توقف روند توسعۀ تسلیحات هستهای خود موافقت نخواهند کرد.
بیدلیل نبود که رئیسجمهور چین در شنژن، فرمولی سهبخشی برای حل این مسئله مطرح کرد:
١- جنگ هستهای قابل پیروزی نیست و هرگز نباید آغاز شود؛
٢- باید تمام تلاشها برای جلوگیری از جنگ هستهای به کار گرفته شود و پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای رعایت گردد؛
٣- سلاحهای هستهای باید بهطور کامل ممنوع و نابود شوند.
حتی اگر موضع پکن نرمتر شود، که البته بعید به نظر میرسد، در چنین شرایطی اصرار مسکو بر گنجاندن توان هستهای فرانسه و انگلیس در محاسبات و توافقهای کلی کاملاً بجا خواهد بود. هرچند پاریس و لندن سرسختانه وانمود میکنند که این موضوع هیچ ارتباطی به آنها ندارد.
با توجه به اختلاف چشمگیر و ناسازگاری مواضع اولیه طرفین، از پیش میشد انتظار داشت که در این زمینه، عباراتی کلی و مبهم دربارۀ آمادگی سه طرف برای پرداختن جدی به این موضوع در آیندۀ نزدیک یا دور مطرح شود. همینطور هم شد.
در بند چهارم بیانیه آمده است: «سه کشور دربارۀ کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای گفتوگو خواهند کرد».
به گمان من، پیشنهاد برقراری نظارت بر استفاده از هوش مصنوعی در حوزۀ نظامی میتوانست با درک و استقبال بیشتری روبهرو شود. ضرورت چنین اقدامی را یک رویداد تکاندهنده: کشته شدن ۱۶۰ دختر دانشآموز در یک مدرسۀ ابتدایی در شهر میناب، در جنوب ایران، در جریان تجاوز نظامی اسرائیل و آمریکا آشکار ساخت. در این حادثه، تصمیم حمله از سوی آمریکاییها و بر اساس توصیۀ هوش مصنوعی که در سامانههای «سامانههای هوشمند مِیوِن» [«Maven Smart Systems (MSS)»] متعلق به شرکت «پالانتیر» ادغام شده بود، اتخاذ شد.
اکنون که افکاری درباره امکانپذیر بودن آنچه تا همین دیروز «تصورناپذیر» تلقی میشد، مرتباً به فضای عمومی تزریق میشود؛ آن هم گاهی با لحنی هولناک و در عین حال تمسخرآمیز، مانند این عبارت: «حتماً ضربه میزنیم! آن هم نه یک بار! تمام دنیا را به خاکستر تبدیل میکنیم!… البته بعداً». خود این مسئله که موضوع هستهای در صدر دستور کار سه رهبر قرار گرفته، اتفاقی مثبت است.
پس از آنکه خود آمریکا اسناد مهم مربوط به محدود کردن مسابقۀ تسلیحاتی و برقراری توازن نیروها را که حاصل مذاکرات طولانی و دشوار بودند، پاره کرد و به سطل زباله انداخت، به نظر میرسد رئیسجمهور ترامپ واقعاً نگران ایجاد سازوکارهای حفاظتی جدید، که مانع تبدیل کنترلنشده درگیریهای منطقهای و محلی به یک جنگ جهانی با ابعاد و پیامدهای هستهای شوند، شده است. امیدوارم بتوان به این موضوع باور داشت.
در یک نشست نمیتوان در همۀ زمینهها به توافق رسید
برای ترسیم حتی چارچوب اولیه نظم جهانی آینده، که تنها پس از آن میتوان دربارۀ جزئیات و محتوای مشخص آن به توافق رسید، زمان لازم است.
عبور از شکاف در دل صخره را میتوان و باید با یک پرش انجام داد، نه با چندین پرش. اما در دیپلماسی، برعکس، باید گامبهگام پیش رفت، درست مانند کسی که هنگام عبور از باتلاق، با استفاده از یک چوب بلند، عمق آب را میسنجد و سپس با قرار دادن الوار و مصالح، مسیر عبور خود را هموار میکند.
اجازه بدهید تاریخ توافق بر سر تعیین حوزههای نفوذ و همچنین تدوین قواعد رقابت مسالمتآمیز را به یاد آوریم که رهبران ائتلاف ضد هیتلری، متشکل از اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و امپراتوری انگلیس، در جریان جنگ جهانی دوم و در پایان آن، بهطور پیوسته دنبال کردند.
برای این منظور، برگزاری سه کنفرانس کلیدی ضروری بود:
کنفرانس تهران: از ۲۸ نوامبر تا ۱ دسامبر ۱۹۴۳؛
کنفرانس یالتا: از ۴ تا ۱۱ فوریه ۱۹۴۵؛
کنفرانس پوتسدام: از ۱۷ ژوئیه تا ۲ اوت ۱۹۴۵.
توافق بر سر چنین مسائلی در یک نشست امکانپذیر نبود. روند یافتن راهحلهای مصالحهآمیز، یک فرایند دشوار و طاقتفرسا بود و مهمتر از همه، بهصورت مرحلهبهمرحله پیش میرفت.
در تهران، یوسف استالین، فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل عمدتاً درباره مسائل عملیاتی و تاکتیکی مربوط به شکست دشمن مشترک خود در آن زمان تصمیمگیری میکردند. موضوع محوری مذاکرات، گشایش «جبهه دوم» از طریق پیاده کردن نیروهای متحدان انگلیسی و آمریکایی در شمال فرانسه بود. با این حال، آنها بهطور کلی دربارۀ وضعیت آیندۀ آلمان نازی که تقریباً شکست خورده بود، لهستان آزادشده و همچنین وضعیت کلی اروپا نیز گفتوگو کردند.
در کنفرانس یالتا، مناطق اشغالی بهصورت تقریبی ترسیم شدند و به اعضای دائم شورای امنیت سازمان بینالمللی جدید که قرار بود با نام سازمان ملل متحد تأسیس شود، حق وتو اعطا گردید.
به اعتقاد تقریباً اتفاقنظر مورخان، این سه رهبر در واقع در کریمه تقسیم اروپا به دو حوزه نفوذ شوروی و غرب را تثبیت کردند.
در روزهای ماه مه سال ۱۹۴۵، وینستون چرچیل، نخستوزیر امپراتوری انگلیس که در آن زمان هنوز تجزیه نشده بود، طی یک اعتراف تاریخی و معنادار بیان کرد: «… این فضای سرخوشی ناشی از موفقیتی که ظاهراً (!) بیحدومرز به نظر میرسید، برای من غمانگیزترین دوران بود. در میان جمعیتهای شاد و پیروزمند قدم میزدم یا پشت میزی مینشستم که با پیامهای تبریک و دعای خیر از سوی تمام بخشهای ائتلاف بزرگ آراسته شده بود، اما قلبم آکنده از اندوه بود و احساسات ناخوشایند و پیشبینیهای بد مرا آزار میدادند».
در مرحلۀ پایانی تثبیت توافقی نظم جدید توازن قوا در اروپا و جهان، رهبران در کنفرانس پوتسدام به سازش دشوار اما اجتنابناپذیر دربارۀ موضوعاتی، از جمله نظام ثبت، نظارت و ادارۀ آلمانِ نازیزداییشده، پرداخت غرامتهای جنگی و تثبیت مرزهای جدید کشورهای اروپایی دست یافتند، که به تعبیر چرچیل، همچون زخمی دردناک بودند.
شاید وسوسۀ مقایسۀ دیدار سهجانبۀ شی، ترامپ و پوتین با الگویی از یک اتحاد سهجانبۀ غیررسمی، همانند اتحاد موقت استالین، روزولت و چرچیل در دهۀ ۱۹۴۰، دشوار باشد. اما در واقع، چنین قیاس تاریخی سادهانگارانه و حتی خطرناک است.
جهان تکقطبی بیسروصدا از میان رفت
امروزه روسیه، چین و آمریکا که نمایندۀ سه الگوی متفاوت تمدنی در زمینۀ توسعه و تفکر هستند، هرکدام منافع بلندمدت خاص خود را دارند، که یا با یکدیگر همخوانی ندارند یا تنها تا حدودی مشترک هستند. با این حال، همین وضعیت میتواند آنها را به این درک برساند که پیروی از قواعد مشترک همزیستی و روابط بینالمللی به مصلحت همگان است.
«مشارکت راهبردی» که روسیه و چین آن را اعلام کردهاند، بدون تردید برای هر دو طرف سودمند است. این مشارکت بر یک اصل فکری نیز تکیه دارد که ماکیاولی پیشتر آن را مطرح کرده بود: حاکم خردمند دوستان خود را تا حد امکان نزدیک و دشمنانش را تا حد امکان دور نگه میدارد.
البته این موضوع، واقعگرایی بدبینانه و مصلحتگرایانۀ همسایگان ما را منتفی نمیکند، که از فروش محصولات فناورانه با کاربرد دوگانه به ارتش مزدور ناتو که در جبهۀ اوکراین با ما میجنگد، ابایی ندارند و در عین حال، منابع انرژی را با تخفیف از ما میخرند.
با وجود این، چنین روابطی همچنان بهترین شکل مناسبات در مقایسه با جنگ سرد اعلامنشده میان آمریکا و چین است، که ظرفیت آن را دارد بدون برنامهریزی و خارج از کنترل، به یک درگیری نظامی مستقیم تبدیل شود؛ حتی اگر واشنگتن و پکن هر دو تلاش کنند از وقوع چنین اتفاقی جلوگیری کنند.
نتیجهگیری اصلی روزنامۀ والاستریت ژورنال، بهعنوان سخنگوی محافل تجاری فراملی، از اجلاس شنژن این است که نخستین دیدار سه رهبر جهان پشت یک میز، «گواهی بر محدودیت تلاشهای کشورهای غربی برای منزوی کردن روسیه» است و مهمتر از آن، «نشانه دیگری از پایان نظم جهانی تکقطبی است که آمریکا بر آن مسلط بود».
از سوی دیگر، نشریه آمریکایی «Responsible Statecraft» (سیاستورزی مسئولانه) که مدعی برخورداری از رویکردی بیطرفانه است، چنین حکمی دربارۀ این اجلاس صادر میکند: «روبیکون پشت سر گذاشته شد»، به این معنی که «آمریکا با ایدۀ جهان چندقطبی کنار میآید».
شنژن ۲۰۲۶، نه تهران ۱۹۴۳ است و نه یالتا ۱۹۴۵
آیا میتوان اجلاس شنژن ۲۰۲۶ را نسخۀ فرضی کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳ دانست؟ به هیچوجه! همانطور نیز کوچک شمردن اهمیت نمادین نخستین اجلاس سهجانبه، که به تعبیر رئیسجمهور شی «نوآورانه» بود، اشتباه خواهد بود. زیرا موضوع گفتوگوها، مشکلات واقعاً جهانی بودند که امنیت و رفاه تمام بشریت را تحت تأثیر قرار میدهند. همچنین، این اجلاس به بررسی تضاد منافع حلنشده میان کشورهایی پرداخت که جزو چهار اقتصاد بزرگ جهان بر اساس برابری قدرت خرید نیستند.
باریس پرووشین (Boris Pervushin)، کارشناس علوم سیاسی، پیشاپیش ارزیابی بجا و معقولی از اجلاس شنژن ارائه کرده و نوشته بود: «برای روسیه، ارزش چنین قالبی از مذاکرات کاملاً روشن است. مشارکت ما در بحث دربارۀ قواعد جهانی، خودِ این تصور را که میتوان این قواعد را از طریق منزوی کردن مسکو تعیین کرد، رد میکند. اما حضور در پشت میز مذاکره هنوز باید به تعهداتی تبدیل شود که منافع روسیه را نیز در نظر بگیرند».
بیدلیل نبود که ولادیمیر پوتین پس از پایان نشست و در گفتگو با خبرنگاران، ضمن اشاره به نتیجۀ کلی مثبت گفتگوی سهجانبه، اظهار داشت: «فقط خداوند میداند که در آینده چه اتفاقی خواهد افتاد».
در عین حال، او ابراز امیدواری کرد تفاهم متقابلی که در شنژن به دست آمده است، حفظ شود.
در شرایط ژئوپلیتیکی کنونی، اساساً امکان شکلگیری یک «سهگانۀ بزرگ» که بتواند مدعی ایفای نقش معمار جمعی نظم جهانی جدید بر اساس الگوی «یالتا ۲» باشد، وجود نداشت.
در کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، به تعبیر دقیق پالینا رئوتاوا، وبلاگنویس آگاه به تاریخ: «سه متحد که عضو یک ائتلاف نظامی واحد بودند و پیروزی کامل و تقسیم حوزههای نفوذ پس از آن بهوضوح در برابرشان قرار داشت، با یکدیگر دیدار کردند».
اما در شنژن، برعکس، شخصیتهای اصلی بازآرایی نظم جهانی قدیم، با منافع بسیار متفاوت، پشت میز گرد نشستند. بدین معنی: «… یکی از طرفهای درگیر در یک منازعه نظامی، حامی مالی بزرگ و متحد طرف دیگر این منازعه؛ و یک کشور بیطرف که کالاهای دارای کاربرد دوگانه را به هر دو طرف درگیری میفروشد».
با این وجود، حاصل نهایی اجلاس سهجانبه شنژن را میتوان در تمایل سه قدرت هستهای خلاصه کرد؛ قدرتهایی که حفظ صلح شکننده جهان تا حد زیادی به آنها وابسته است و اکنون خواهان ادامۀ گفتوگوی سهجانبه هستند.
این موضوع بهخودیخود به معنای آمادگی برای در نظر گرفتن دیدگاه طرف مقابل و در چشمانداز گستردهتر، توجه به منافع دیگران است.
الگوی اولیۀ شکلگیری یک «سهگانۀ بزرگ»، جهانیگرایان را به وحشت انداخت. اما اینکه این «ترس، چشمها را بزرگتر از واقعیت نشان میدهد» و پیشبینیهای بدبینانۀ حزب جنگ و نفرت تا چه اندازه اغراقآمیز است، تنها با گذشت زمان روشن خواهد شد.
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵
آخرین فرصت نتانیاهو
ترامپ برای نجات «شیطان» تلاش میکند
روسها با تمام قوا ایران را آماده کردهاند؛ آمریکا مدتهاست که چنین ضربهای را متحمل نشده است.
والنتین ملیکوف
ا. م. شیری
آمریکا مدتهاست چنین ضرباتی نخورده بود. برخلاف اظهارات بهظاهر «پیروزمندانۀ» دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نفتکشها در تنگۀ هرمز یکی پس از دیگری در آتش میسوزند. ایران کنترل خاورمیانه را به دست گرفته است؛ این وضعیت چه خطری برای اسرائیل دارد؟ ترامپ چگونه تلاش میکند «شیطان دستآموز» خود، بنیامین نتانیاهو را نجات دهد و روسیه چه نقشی در این میان ایفا میکند؟
فاجعۀ آمریکایی به نام ترامپ: ایران چه چیزی برای خاورمیانه تدارک دیده است؟
جنگ در خلیج فارس به موضوع اصلی دونالد ترامپ در نشست سران در شنژن تبدیل شد. تقریباً ۹ ماه از زمانی میگذرد که آمریکا و اسرائیل در اوج مذاکرات صلح، با اقدامی خیانتآمیز و به بهانۀ «جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای» به ایران حمله کردند.
آمریکا در سال ۲۰۰۳ نیز تقریباً از همین بهانه، و به همان اندازه دروغین، یعنی وجود «سلاحهای کشتار جمعی» عراق را اشغال و مستعمره کرد.
اکنون در ماه نوامبر، حتی برای سرسختترین طرفداران ترامپ نیز روشن شده است که آمریکا مدتهاست چنین ضرباتی نخورده است. (برخی از آنها هنوز هم صادقانه به وجود «سلاح هستهای ایران» باور دارند).
روسها، همانند چینیها، ایران را بهخوبی برای جنگ با ماشین نظامی آمریکا آماده کردهاند. متحدان ایران، یعنی دولت حوثیها در یمن، نیز یکی پس از دیگری ضربات دردناکی به شرکای آمریکا، یعنی عربستان سعودی وارد میکنند. عربستان همان دشمن سرسخت حوثیهاست که میلیونها بزرگسال و کودک را در یمن در گرسنگی نگه داشته است.
کانال تلگرامی «سرهنگ چرنف» نوشته است: «متخصصان روسیه ایرانیها را با واقعیتهای جنگ مدرن پهپادی آشنا کردند و ساختارهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی این تجربه را بهطور ایدهآل به نیروهای متحد خود منتقل کردند. ما بهروشنی به جهان نشان دادیم که بودجههای عظیم دفاعی و کتابهای آموزشی غربی بیارزش هستند، اگر ژنرالها ندانند چگونه ستونهای نظامی را در برابر پهپادهای FPV نجات دهند. ادغام تاکتیکهای روسی در خاورمیانه، قواعد قدیمی بازی را بهطور کامل در هم میشکند. نیروهای نیابتی ما برای جنگ به شیوۀ جدید آمادهاند، اما متحدان آمریکا آماده نیستند».
حزب ترامپ و حزب دوست «عزیز» او، بیبی نتانیاهو، تنها در طول یک هفته در انتخابات دو شکست پیاپی متحمل شدند. اما شکست واقعی هنوز در راه است. نباید فراموش کرد که ایران آشکارا نابودی اسرائیل بهعنوان یک کشور یهودی را هدف راهبردی تاریخی خود اعلام کرده است.
آیتالله علی خامنهای که به دست ترامپ ترور شد، تأکید کرده بود که ایران قصد نسلکشی یهودیان را ندارد. اما رژیم اشغالگر در خاورمیانه (که تهران آن را «شیطان کوچک» مینامد، زیرا «شیطان بزرگ» آمریکا است)، باید «از کشتی دوران معاصر به بیرون انداخته شود».
دومین هدف راهبردی ایران، بیرون راندن آمریکا از خاورمیانه است. این موضوع را سردار سپهبد قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس (شاخه عملیات خارجی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) که ترامپ در اوایل سال ۲۰۲۰ او را ترور کرد، آشکارا بیان کرده بود.
قاسم سلیمانی در سال ۲۰۱۸، طی یک سخنرانی تاریخی در شهر همدان گفت: «ترامپ! ای حقهباز! دست از تهدید مردم ایران بردار. من حاضرم بهتنهایی در برابر تو بایستم. تو میتوانی جنگ را آغاز کنی، اما ما آن را به پایان خواهیم رساند. میتوانی از پیشینیان خودت سؤال کنی. خودت میدانی که در این جنگ همهچیزت را از دست خواهی داد».
سلیمانی زنده نماند تا روزی را ببیند که پایگاههای نظامی آمریکا در خاورمیانه یکی پس از دیگری زیر ضربات موشکی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به آتش کشیده میشوند.
آخرین فرصت نتانیاهو: ترامپ برای نجات «شیطان» درخواست کمک میکند
برای واشنگتن، هرگونه تهدید علیه اسرائیل مطلقاً غیرقابلقبول است. هر سیاستمدار آمریکایی برغم آنکه میداند اسرائیل هزاران کودک را در نوار غزه به قتل رسانده، اگر حتی یک جمله بگوید که «شاید اسرائیل از حدود و مرزها فراتر رفته است»، لابی قدرتمند یهودی او را تکهتکه خواهد کرد.
برای ترامپ، مشکل فوریتری نیز وجود دارد. او باید تا پایان دورۀ ریاستجمهوری خود، دوستش بیبی نتانیاهو را نجات دهد.
نتانیاهو هنوز هم بهاصطلاح «از روی عادت و بهطور موقت» نخستوزیر اسرائیل باقی مانده است، اما حزب او، «لیکود»، در انتخابات شکست خورده و اکنون در کنست مذاکرات دشواری برای تشکیل دولت جدید جریان دارد.
بسیار محتمل است که او دیگر نخستوزیر نشود و رسانهها و دادگاهها حملات خود را علیه او آغاز کنند. چراکه او در کارزار شکستخورده علیه ایران مشارکت داشته، مسئول کشتار مردم غزه بوده، به فساد متهم است و علاوه بر این، بهطور غیرمستقیم در فاجعۀ ۷ اکتبر نیز مقصر شناخته میشود.
هدف ترامپ و نتانیاهو این است که به هر وسیلهای تمام ائتلافهای احتمالی در کنست را از هم بپاشند تا زمینۀ برگزاری انتخابات مجدد فراهم شود و بیبی در قدرت باقی بماند.
علاوه بر این، نگرانیهایی وجود دارد مبنی بر اینکه ایران پس از جنگ پیروزمندانه، ممکن است موضع خود را دربارۀ ساخت بمب هستهای تغییر دهد.
آیتالله علی خامنهای، رهبر پیشین ایران، ساخت چنین سلاحی را ممنوع کرده و آن را «مغایر با اسلام» شناخته بود. اما بنا بر شایعات، جانشین او چندان با این دیدگاه موافق نیست و ژنرالهای سپاه پاسداران اصرار دارند که این تنها راه مطمئن برای محافظت از ایران در برابر حملات نظامی است. همچنانکه کیم جونگ اون در این زمینه موفق شده است!
اسرائیل مدتهاست که بمب هستهای در اختیار دارد، هرچند این موضوع را رسماً تأیید نمیکند. اگر ایران نیز به چنین سلاحی دست پیدا کند، دیر یا زود کار به تبادل حملات هستهای خواهد کشید. برای اسرائیل کوچک، کشوری که تراکم جمعیت آن به اندازه یک شهر بزرگ است، چنین اتفاقی فاجعهبار خواهد بود.
منابع آگاه اطمینان دارند که ترامپ در نشست شنژن برای نجات «شیطان» درخواست کمک کرده و این آخرین فرصت نتانیاهو است.
به گفتۀ این منابع، رئیسجمهور آمریکا با این هدف به آنجا سفر کرده بود که بر متحدان ایران، یعنی روسیه و چین، تأثیر بگذارد. آنها معتقدند ترامپ پس از دریافت اطمینانهایی مبنی بر اینکه مسکو و پکن هر کاری از دستشان برمیآید انجام خواهند داد، بلافاصله شنژن را ترک کرد. زیرا، دیگر کار مهمی برای انجام دادن در آنجا نداشت.
مندرج در: «دزن.رو»
٣٠ آبان- عقرب ١۴٠۵
مبارزان کمونیست