عقبنشینی الزامی ناتو یا معماری امنیتی جدید اروپا
دمیتری شوچنکو (Dmitry SHEVCHENKO)، تحلیلگر سیاسی، روزنامهنگار
ا. م. شیری– انگار روح اتحاد شوروی زنده است. تجزیه و ازهمپاشیدن امپراتوری روسیۀ تزاری، یکی از اهداف اصلی جنگ جهانی اول بود… اما بلشویکها به رهبری ولادیمیر لنین آن را از میان آتش جنگ بطور کامل بیرون کشیدند و با ساخت سوسیالیسم و تبدیل آن به اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی- به بزرگترین قدرت سیاسی، اقتصادی، علمی- صنعتی، نطامی و فرهنگی جهان، باعث شدند کینۀ حیوانی امپریالیسم و ارتجاع جهانی نسبت به آن صدها برابر تشدید شود و به درجۀ جنون برسد…
بموازات موفقیتها و دستاوردهای اعجازگونه در جامعۀ نوین سوسیالیستی، سارقان و غاصبان ثروت و داراییها، عقل و شعور بشری، ضمن شستشوی مغزی بخش اعظم جمعیت کرۀ زمین، به دخالتها، نشر اکاذیب، جعلیات و دروغها، سندسازیها علیه آن ابعاد بیسابقهای بخشیدند و در نهایت موفق شدند پس از هفتاد دو سال هجوم بلاوقفه، با همآهنگسازی فعالیتهای ضدبشری عوامل خارجی و داخلی خود، کشور شوراها را از هم بدرند؛ مثله کنند؛ از بین ببرند و قطعات و مناطق حوزۀ نفوذ آن را به زیر سیطرۀ خود درآورند، مستعمره سازند.
با این حال، جمهوری فدراتیو روسیه از این مهلکه جان سالم به در برد؛ یکپارچه ماند و امروز باتکای روح شوروی و توانمندیهای به ارث برده از آن، سعی میکند ارتجاع جهانی و غرب وحشی به سرکردگی امپریالیستهای آنگلوساکسونی را مهار کند؛ به سالهای آغازین نابودی اتحاد شوروی برگرداند و بار دیگر نظم نوینی در جهان برقرار سازد.
*-*-*
برای حل مناقشۀ اوکراین، غرب باید به مواضع پیشین خود عقبنشینی کند
پنج سال پس از آنکه کشورهای عضو ناتو از بررسی پیشنهادهای روسیه دربارۀ «تضمینهای امنیتی» خودداری کردند، سرانجام ناچار شدند به همان نقطه بازگردند.
سیاستمداران غربی پس از آنکه بخشهایی از اوکراین و مردم این کشور را در تقابل با روسیه از میان بردند، به این واقعیت پی بردند که جنگ فرسایشی، زندگی «میلیاردرهای طلایی» ــ یعنی کشورهای ثروتمند غرب ــ را با خطر فروپاشی کامل روبهرو میکند.
نخستین کسانی که به این نتیجه رسیدند، آمریکاییها بودند. آنها فلکۀ تأمین مالی اوکراین و ارسال رایگان تسلیحات برای نیروهای مسلح اوکراین را بستند.
اندکی بعد، اروپاییها نیز به همین نتیجه رسیدند. زیرا، مشاهده کردند که «باغ سرسبز و شکوفای» آنها در حال تبدیل شدن به جنگل وحشی است. منابع باقیمانده حتی برای خود اروپا نیز کافی نیست، چه رسد به حکومت کییف که پیوسته خواهان دریافت کمکهای مالی است.
در نتیجه، غرب به این نتیجه رسید که بدون رویارویی نظامی مستقیم، بههیچوجه نمیتواند روسیه را به زانو درآورد.
بنابراین، باید تلاش کند به نحوی از انحاء، دربارۀ توقف درگیریهای نظامی به توافق برسد؛ حتی اگر این توقف فقط برای چند سال باشد تا بتواند از فرسودگی و تحلیل رفتن نیروهای خود بهبود یابد و ذخایر مالی و تسلیحاتیاش را دوباره افزایش دهد.
زیرا حتی ذخایر موشکهای سامانههای پدافند هوایی آمریکایی پاتریوت (Patriot) نیز بهشدت کاهش یافته و برای جنگ همزمان با روسیه و ایران، به سطح کاملاً بحرانی رسیده است.
مسکو مدتهاست دیگر فریب پیشنهادهای مختلف اروپاییها دربارۀ «آتشبس بدون قیدوشرط» را نمیخورد، بلکه خواهان برقراری صلحی پایدار است.
و نه صرفاً صلح، بلکه ایجاد ساختار جدیدی برای امنیت در اروپا، ساختاری که هم خواستههای کشورهای اتحادیۀ اروپا و اوکراین را در نظر بگیرد و هم نگرانی روسیه را از نزدیک شدن مداوم پیمان نظامی ناتو به مرزهایش لحاظ کند.
در دیدار ۱۲ نوامبر رئیسجمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، با نمایندگان ویژۀ آمریکا در مسکو، او بار دیگر دیدگاه روسیه را دربارۀ اصول اساسی ساختار جدید امنیت جمعی و تجزیهناپذیر در اروپا یادآور شد.
این اصول عبارتاند از:
ــ عدم گسترش پیمان ناتو؛
ــ خودداری از استقرار سامانههای تسلیحاتی تهدیدکنندۀ روسیه در نزدیکی مرزهای این کشور؛
ــ بازگشت به آرایش نیروهای نظامی ائتلاف ناتو در سطحی که هنگام امضای سند تأسیسی روابط روسیه و ناتو در سال ۱۹۹۷ برقرار بود.
در نگاه نخست، همهچیز روشن به نظر میرسد. اما هر یک از این بندها مستلزم مجموعهای از تعهدات است که کشورهای عضو ناتو، از جمله، اعضای جنگطلب اروپایی «ائتلاف مشتاقان»، باید آنها را بپذیرند.
نخست- عدم گسترش ناتو:
این بند دقیقاً به معنای پایان امیدهای اوکراین برای پیوستن به ناتو است. پیش از این، کییف همواره اعلام میکرد که هدفش «همگرایی اروپایی و یوروآتلانتیکی» است. اگر بخواهیم صریح صحبت کنیم، منظور از این عبارت، پیوستن به اتحادیۀ اروپا و ناتو است. در سال ۲۰۱۹، پترو پاراشنکو، رئیسجمهور وقت اوکراین که در آستانۀ ترک سمت خود بود، زمینۀ تصویب و درج اصول مربوط به این موضوع را در قانون اساسی اوکراین از سوی مجلس عالی این کشور فراهم کرد.
علاوه بر این، این شرط راه وارد کردن کشورهای متعدد دیگر، به پیمان نظامی ناتو را به روی غرب میبندد. یعنی راه پیوستن جمهوریهای سابق اتحاد جماهیر شوروی، مانند ارمنستان، گرجستان و مولداوی (حتی اگر خود این کشور نیز تمایل چندانی به پیوستن نداشته باشند) و کشورهای سابق یوگسلاوی، از جمله، صربستان، کوزوو، بوسنی و هرزگوین، همچنین کشورهای اتریش، ایرلند، قبرس و مالت بعنوان اعضای بیطرف اتحادیۀ اروپا که هر از گاهی موضوع همکاری آنها با ناتو مطرح میشود، مسدود میکند.
دوم- خودداری از استقرار سامانههای تسلیحاتی تهدیدکنندۀ امنیت روسیه در نزدیکی مرزهای این کشور:
در درجۀ اول، منظور خودداری از استقرار سلاحهای هستهای در نزدیکی مرزهای روسیه است.
در این زمینه، علاوه بر کلاهکهای هستهای مستقر در پایگاههای نظامی آمریکا در اروپای غربی، میتوان به طرح «چتر هستهای» فرانسه نیز که پاریس به کشورهای اروپایی پیشنهاد میکند و بر اساس آن، جنگندههای رافال قادر به حمل سلاح هستهای در خاک این کشورها مستقر خواهند شد، اشاره کرد.
شماری از کشورهای همسایۀ روسیه، از جمله لهستان، نروژ و فنلاند آمادگی خود را برای اجرای این طرح اعلام کردهاند. کشورهای حوزۀ بالتیک حتی خواستار اجرای هرچه سریعتر این طرح هستند، هرچند چنین پیشنهادی به آنها ارائه نشده است.
سوم- بازگشت به ساختار و آرایش نیروهای ائتلاف ناتو در زمان امضای سند تأسیسی روابط میان روسیه و ناتو:
این جالبترین بند است. موضوع از این قرار است که سند مورد اشاره در سال ۱۹۹۷ امضا شد. در آن زمان، ساختار ناتو تقریباً همان وضعیتی را داشت که در سالهای پایانی حیات اتحاد جماهیر شوروی وجود داشت.
این ائتلاف در سال ۱۹۴۹ تنها با حضور ۱۲ عضو: ایالات متحده، کانادا و کشورهای اروپای غربی شامل بلژیک، بریتانیا، دانمارک، ایسلند، ایتالیا، لوکزامبورگ، هلند، نروژ، پرتغال و فرانسه تأسیس شد.
در سال ۱۹۵۲، یونان و ترکیه به این ائتلاف پیوستند؛ در سال ۱۹۵۵، جمهوری فدرال آلمان (آلمان غربی) و در سال ۱۹۸۲ نیز اسپانیا به عضویت آن درآمدند.
بنابراین، در زمان انحلال اتحاد جماهیر شوروی، ناتو تنها ۱۶ عضو داشت.
البته در سال ۱۹۹۰، جمهوری فدرال آلمان، جمهوری دموکراتیک آلمان (آلمان شرقی) را به خاک خود منضم کرد. اما برای گسترش فعالیتهای ناتو در مناطق الحاقشده، محدودیتهای مهمی در نظر گرفته شد.
بر اساس پیمان اتحاد دو آلمان که به پیمان «دو بهعلاوه چهار» معروف است، استقرار نیروهای نظامی خارجی در سرزمینهای آلمان شرقی سابق ممنوع بود. همچنین قرار شد شمار نیروهای ارتش آلمان (بوندسوِر) از ۵۰۰ هزار نفر به ۳۷۰ هزار نفر کاهش یابد و این کشور متعهد شد که سلاحهای هستهای، شیمیایی و بیولوژیکی تولید نکند، در اختیار نداشته باشد و از آنها استفاده یا بهرهبرداری نکند.
تعهد دیگری نیز وجود داشت که آلمان امروزه تمایلی به یادآوری آن ندارد. بدین معنی که طرفین متعهد شده بودند، یکدیگر را دشمن تلقی نکنند.
مسکو تا امروز به این بند پایبند مانده است، اما برلین بهطور فعال اوکراین را تأمین مالی و تسلیحاتی میکند، که در واقع، نقض آشکار توافقنامۀ بینالمللی یادشده محسوب میشود.
به این ترتیب، در سال ۱۹۹۷، یعنی سالی که پیشنهاد میشود وضعیت ائتلاف به شرایط آن زمان بازگردانده شود، هنوز هیچیک از گسترشهای پس از مثله کردن اتحاد جماهیر شوروی صورت نگرفته بود و پیمان ناتو تنها ۱۶ عضو داشت. اما از آن زمان تاکنون، بلوک نظامی غرب دو برابر شده و تعداد اعضای آن به ۳۲ کشور رسیده است.
نخستین «موج» گسترش در سال ۱۹۹۹ اتفاق افتاد که طی آن مجارستان، لهستان و جمهوری چک به ناتو پیوستند و کشورهای سابق بلوک شرق را دربر گرفت.
دومین و بزرگترین موج در سال ۲۰۰۴ رخ داد. در این مرحله، هفت کشور از جمله آنها، استونی، لتونی، لیتوانی، جمهوریهای سابق اتحاد شوروی در منطقۀ بالتیک بهاضافۀ اسلواکی، اسلوونی، رومانی و بلغارستان به ناتو پیوستند.
پس از آن، ناتو به سوی بالکان گسترش یافت: آلبانی و کرواسی در سال ۲۰۰۹، مونتهنگرو در سال ۲۰۱۷ و مقدونیه شمالی در سال ۲۰۲۰ به این ائتلاف ملحق شدند.
آخرین موج گسترش ناتو در شبهجزیرۀ اسکاندیناوی و همزمان با مرحلۀ نظامی و درگیریهای شدید جنگ اوکراین صورت گرفت. فنلاند در سال ۲۰۲۳ و سوئد در سال ۲۰۲۴ به عضویت ناتو درآمدند.
بنابراین، پذیرش خواستههای روسیه باید موجب عقبنشینی این ائتلاف از نیمی از کشورهای عضو ناتو شود. هنوز مشخص نیست این عقبنشینی دقیقاً در چه قالبی انجام خواهد شد. اما دستکم فعالیتهای نظامی بلوک غرب در خاک این کشورها، همچنین حضور نیروهای نظامی خارجی، باید بهشدت محدود یا کاملاً متوقف شود. فعالیت پایگاههای نظامی ناتو نیز باید به همین ترتیب محدود یا متوقف گردد.
بعید به نظر میرسد که ناتو با اجرای تمام خواستههای روسیه موافقت کند. با این حال، هر آنچه که در نهایت مورد توافق قرار گیرد، باید بهروشنی در قالب یک سند بینالمللی دارای اعتبار حقوقی و الزامآور ثبت شود.
غرب پیشتر نیز یک بار زمانی که در سال ۱۹۹۰ وعده داد ناتو حتی «یک اینچ» هم به سمت شرق، فراتر از مرزهای جمهوری فدرال آلمان، گسترش نخواهد یافت، مسکو را فریب داده است. بنابراین، دیگر حتی ذرهای اعتماد به وعدههای غرب باقی نمانده است.
با این حال، متأسفانه هیچ تضمینی وجود ندارد که سیاستمداران غربی بار دیگر از حرف خود عقبنشینی نکنند و به تعهدات خود عمل کنند. مگر اینکه کاملاً درک کنند که روسیه از ابزارها و تواناییهای نظامی لازم برای وادار کردن کشورهای عضو ناتو به احترام به مواضع خود برخوردار است.
٢٨ آبان- عقرب ١۴٠۵
جنگ یخچالها
فرانسه ایران را به حملات سایبری به محصولات اروپایی متهم کرد
یوری ماواشف (Yuri MAVASHEV)، خاورشناس و مدرس گروه سیاست جهانی و اقتصاد جهانی در دانشکدۀ مدیریت آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت عمومی جنب ریاست جمهوری روسیه
ا. م. شیری– زوزههای همآهنگ وحوش دنیای غرب علیه میهن ما…
تهران از احتمال یک عملیات خرابکارانه با پرچم دروغین خبر میدهد
مدتی پیش، یک موضوع غیرمنتظره با رنگوبوی خاورمیانه در فضای رسانهای مطرح شد. این بار، تأسیسات صنعتی سردخانهای در سراسر اروپا در کانون رسوایی دیپلماتیک قرار گرفتند.
ژان-نوئل بارو، وزیر امور خارجۀ فرانسه، ایران را مسئول حملۀ سایبری دانست که ماه گذشته رخ داد و در نتیجۀ آن، تجهیزات سردکننده در سوپرمارکتهای سراسر فرانسه از کار افتادند.
پاریس اعلام کرده است که برای اعمال تحریمهای اتحادیۀ اروپا علیه عاملان این حمله تلاش خواهد کرد.
وزیر امور خارجۀ فرانسه در گفتوگو با خبرنگاران در پاریس اعلام کرد که مسئولیت حملۀ انجامشده در روزهای ۱۱ و ۱۲ اکتبر، «بر عهدۀ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران» است.
در نتیجۀ مداخله از راه دور، در عملکرد دستگاههای سردکنندۀ حدود ۷۰۰ سوپرمارکت در سراسر فرانسه، دمای داخل آنها تا ۸۰ درجه سانتیگراد افزایش یافت که موجب فاسد شدن مواد غذایی تازه و منجمد به ارزش چندین میلیون یورو شد.
در آن زمان، هیچ گروهی مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته بود.
در دوم نوامبر، موج دوم حملات سایبری آغاز شد که هدف آنها تجهیزات خنککنندۀ فروشگاههای زنجیرهای سوپرمارکتها حداقل در ۱۱ کشور بود.
علاوه بر فرانسه، کشورهای بلژیک، لوکزامبورگ، هلند، سوئد، فنلاند، آلمان، ایرلند، ایتالیا، پرتغال و اسپانیا نیز هدف این حملات سایبری قرار گرفتند.
در همین ماه، هکرها همچنین تلاش کردند به سه مرکز ذخیره و نگهداری خون در فرانسه حمله کنند، اما کارکنان این مراکز موفق شدند پیش از وارد آمدن خسارات جدی، این اقدامات را خنثی کنند.
نکتۀ قابل توجه این است که اظهارات بارو پس از آن مطرح شد که دادستانی پاریس از آغاز تحقیقات دربارۀ واحد سایبری سپاه پاسداران، به دلیل احتمال دست داشتن آن در حملات سایبری به سامانههای خنککننده سوپرمارکتها، خبر داد.
در بیانیۀ وزارت امور خارجۀ فرانسه آمده است که این حملات سایبری توسط «یگان سایبری تهاجمی شهید کاوه»، یگانی که با ادارۀ جنگ الکترونیک و عملیات سایبری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران ارتباط دارد، انجام شده است.
به ادعای کارشناسان فرانسوی، این گروه، نام خود را از محمود کاوه، یکی از فرماندهان سپاه پاسداران که در جریان جنگ ایران و عراق کشته شد، گرفته است و از طریق گروههای پوششی متعددی که خود را بهعنوان هکرهای فعال و کنشگر معرفی میکنند، فعالیت میکند. از جمله این گروهها میتوان به «CyberAveng3rs» و «Cyber Isnaad Front» اشاره کرد.
بارو با لحنی تهدیدآمیز اعلام کرد: «این حمله از نظر ابعاد و میزان تهاجمی بودن، بیسابقه بود». او همچنین هشدار داد که «این حمله بدون پاسخ نخواهد ماند».
در بیانیۀ وزارت امور خارجۀ فرانسه آمده است که سفیر ایران در فرانسه احضار شده است تا اعتراض و محکومیت قاطع این حملات سایبری به وی ابلاغ شود.
همچنین تأکید شده است: «فرانسه به شرکای اروپایی خود پیشنهاد خواهد کرد که تحریمهای جدیدی علیه سازمانها و اشخاص حقیقی ایرانیِ دخیل در این حمله سایبری علیه فرانسه و همچنین سایر فعالیتهای مخرب سایبری اعمال کنند».
اتحادیۀ اروپا نزدیک به دو دهه است که علیه ایران تحریمهایی اعمال میکند. در حال حاضر، این اقدامات صدها شخص حقیقی و سازمان ایرانی را دربرمیگیرد. این تحریمها با بهانههای واهی، همچون برنامۀ هستهای ایران، حمایت نظامی از روسیه در درگیری اوکراین، نقض حقوق بشر، تروریسم و حملات سایبری وضع شدهاند. به همین دلیل، روابط دوجانبۀ ایران و فرانسه سالهاست که همچنان پرتنش باقی مانده است. فرانسه از تحریمهای اتحادیۀ اروپا علیه اشخاص حقیقی و حقوقی ایرانی که به نقض حقوق بشر یا مشارکت در توسعۀ برنامۀ هستهای ایران متهم هستند، حمایت میکند.
تنشها پس از آن افزایش یافت که در ژوئیه ۲۰۲۶، دو نفر از کارکنان هیئت دیپلماتیک فرانسه به اتهام جاسوسی در تهران بازداشت شدند. اوضاع در ماه سپتامبر پس از آن بیش از پیش بحرانی شد که ایران دستور تعطیلی مرکز زبان فرانسوی در تهران را صادر کرد و اعلام داشت که این مرکز پوششی بوده است برای فعالیتهای غیرقانونی.
اکنون مهاجمان سایبری از راه دور کنترل تجهیزات سرمایشی و یخچالهای صنعتی را به دست میگرفتند و یا حالت یخزدایی را فعال میکردند و یا حتی محفظههای نگهداری مواد غذایی را تا دمای ۵۰ درجۀ سانتیگراد گرم میکردند. در نتیجه، چندین تُن مواد غذایی در مدت کوتاهی غیرقابل استفاده میشدند.
در تهران، اتهامات پوچ و بیاساسی را که از پایتختهای اروپایی مطرح میشد، کاملاً «بیاساس» خواندند. وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران رسماً هرگونه دخالت در حوادث رخداده در فضای سایبری اروپا را رد کرد.
در واقع، باید تأکید کرد که اساساً هیچگونه مدرک فنی معتبر و واقعی مبنی بر دخالت ایران در حوادث یادشده وجود ندارد.
با این حال، فرانسه از هماکنون از تدوین تحریمهای جدیدی خبر داده که قرار است در سطح اتحادیۀ اروپا علیه تمامی افرادی که مسئول این «حملات یخچالی» شناخته خواهند شد، اعمال شود.
چنین واکنش شتابزده از سوی پاریس، ممکن است ناشی از فشارهای سیاسی دولت ترامپ باشد، که تلاش میکند از هر حادثهای، حتی ساختگی، برای منزوی کردن ایران و تشدید تحریمهای اتحادیۀ اروپا علیه این کشور استفاده کند.
همچنین ممکن است چنین حادثهای شرکتهای تجاری و نهادهای نظارتی اروپایی را وادار کند که در زمینۀ امنیت سامانههای تجهیزات صنعتی هوشمند خود، تجدیدنظر اساسی کنند.
در عرصۀ بینالمللی، کارشناسان و ناظران، تشدید تنشها را با وضعیت کلی بحرانی در خاورمیانه و اقدامات ناوگان دریایی فرانسه در این منطقه، بهویژه با اقدامات این ناوگان علیه جنبش یمنی «انصارالله» مرتبط میدانند که ایران از آن حمایتهای بشردوستانه، لجستیکی و احتمالاً حمایتهای دیگری نیز به عمل میآورد.
در همین حال، کارشناسان مستقل امنیت سایبری خاطرنشان میکنند که شناسایی دقیق سفارشدهندگان و عاملان واقعی چنین حملاتی، به دلیل استفاده از روشهای پنهانسازی ردپا، از نظر فنی کاری بسیار دشوار و پیچیده است.
به گفتۀ عباس عراقچی، وزیر امور خارجۀ ایران، «دولت فرانسه که حتی نمیتواند مراقب یخچالهای خودش باشد، چه برسد به اینکه بتواند اعتراضات مردم خود را مدیریت کند، برای پنهان کردن شکستهایش، تقصیر را به گردن دیگران میاندازد».
کیانوش ادیب، کارشناس امنیت سایبری نیز دیدگاه مشابهی دارد. او معتقد است اتهامزنی دولت فرانسه به جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با حملۀ سایبری به ۷۰۰ فروشگاه، پیش از هر چیز، «تلاش سیاسی و از سر استیصال است برای منحرف کردن افکار عمومی از بحرانهای داخلی فرانسه، اعتراضات اجتماعی و فضای حساس انتخاباتی».
جمهوری اسلامی حق خود را برای پیگرد قضایی و اتخاذ اقدامات متناسب در برابر اقدامات خصمانه و تلاشها برای تخریب اعتبار بینالمللی کشور محفوظ میداند و در هر صورت، اتهامات بیاساس، تهدیدها و فشارها، هرگز بدون پاسخ نخواهند ماند.
از سوی دیگر، سرتیپ محبی در اتهامات مضحک پاریس، همان «سناریوی شناختهشدۀ اسرائیلی را میبیند که با هدف دامن زدن به ایرانهراسی و جلب حمایت کشورهای اروپایی طراحی شده است».
متهم کردن ایران به انجام حملات سایبری علیه مردم عادی و شرکتهای غیرنظامی میتواند با هدف ایجاد نگرانی در جامعۀ اروپا و توجیه تشدید بیشتر فضای ضدایرانی مورد استفاده قرار گیرد.
در چارچوب این ارزیابی، نمیتوان احتمال اجرای یک عملیات «پرچم دروغین» را نیز نادیده گرفت، که در آن، یک طرف هویت واقعی یا انگیزههای اصلی خود از حمله را پنهان میکند و مسئولیت آن را به گردن طرف مقابل میاندازد تا تحولات را در مسیر دلخواه خود هدایت کند.
واکنش بلژیک به رویدادهای فرانسه نیز جالب توجه است. این واکنش بهروشنی تفاوت دیدگاه کشورهای اروپایی را نشان میدهد. از یک سو، برنار کوئینتن، وزیر کشور بلژیک، اعلام کرده است که اطلاعات سرویسهای امنیتی ظاهراً دلایلی برای این باور فراهم میکند که احتمالاً ایران پشت حملات سایبری به فروشگاهها قرار دارد. اما در مقابل، ماکسیم پروو، وزیر امور خارجۀ بلژیک، موضع متفاوتی اتخاذ کرده و گفته است که اطلاعات موجود برای نسبت دادن رسمی مسئولیت این حملات به ایران کافی نیست. اگر استدلالهای بیاساس فرانسویها حتی برای سیاستمداران اروپایی نیز چندان قانعکننده نیست، دیگر چه انتظاری میتوان از دیگران داشت؟
٢٨ آبان- عقرب ١۴٠۵
آزمایش بمب تزار
«ما کار وحشتناکی کردیم». ۶۵ سال پیش، اتحاد جماهیر شوروی مخربترین سلاح تاریخ را آزمایش کرد. این آزمایش چگونه جهان را تغییر داد؟
یاروسلاو سالونین (Yaroslav Solonin)، نویسنده، محقق
ا. م. شیری- هنوز هم بهدنبال علل حذف اتحاد شوروی از نقشۀ سیاسی جهان میگردید؟
ـــــــــــــــــ
او ابتدا در رشتۀ تاریخ تحصیل کرده است. فارغالتحصیل دورههای حرفهای تولید مؤسسۀ فیلمسازی «موسفيلم» در رشتۀ «فن فیلمنامهنویسی» است.
از سال ۲۰۰۹ در عرصۀ روزنامهنگاری فعالیت میکند. از سال ۲۰۲۳ در وبسایت «لنتا.رو» مشغول به کار است و پیش از آن در «لایف.رو» فعالیت میکرد.
حوزۀ تخصصی وی تاریخ، علوم و فناوری و دیگر شاخههای علوم انسانی است.
او در نوشتههای خود جنبههای کمتر شناختهشدۀ تاریخ قرن بیستم را بررسی میکند و توجه خوانندگان را به مخترعان و دانشمندانی جلب میکند که سهم بنیادین در پیشرفت علم و فناوری داشتهاند، اما امروزه فراموش شدهاند یا کمتر از آنان یاد میشود.
بخشی از مطالب او به تاریخ فضانوردی روسیه و جنگ کبیر میهنی (جنگ جهانی دوم) اختصاص دارد.
قدرتمندترین بمب تاریخ بشر در ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، بر فراز مجمعالجزایر نوایا زملیا منفجر شد. این بمب را «کوزکینامات» یا «بمب تزار» مینامیدند. نام رسمی آن «آ ن ۶٠٢» (АН602) بود.
وزن این بمب حدود ۲۷ تن، طول آن ۸ متر و قدرت انفجاریاش بیش از ۵۰ مگاتن بود. موج انفجار سه بار به دور کرۀ زمین چرخید. نور حاصل از انفجار از فاصلۀ هزار کیلومتری قابل مشاهده بود.
نکتهای که بیش از همه شگفتانگیز بود، این است که ساخت و آمادهسازی نسخۀ نهایی این بمب برای آزمایش، سه سال طول کشید. اما با وجود این، هرگز جرئت نکردند از آن در جنگ استفاده کنند.
نشریۀ «لِنتا.رو» به یاد میآورد که چگونه فیزیکدانان شوروی قدرتمندترین بمب تاریخ را ساختند و نیروی ویرانگر سلاحهای گرماهستهای را به نمایش گذاشتند.
«سرِ درخشان قارچ»
در ۱۲ اوت ۱۹۵۳، پنج ماه پس از مرگ استالین، اتحاد جماهیر شوروی بمب «آردیاس-۶اس» (RDS-6s) را آزمایش کرد. این نخستین بمب «هیدروژنی» شوروی بود. با این حال، بر اساس برآوردها، واکنشهای گرماهستهای تنها ۱۵ تا ۲۰ درصد از قدرت انفجاری آن را تشکیل میدادند.
لاورنتی بریا، که مسئولیت مدیریت پروژۀ اتمی شوروی را بر عهده داشت، در آن زمان دیگر در زندان به سر میبرد. او در دسامبر ۱۹۵۳ تیرباران شد.
دورۀ کاملاً متفاوتی آغاز میشد.
تمام کسانی که آن صبح در محل آزمایش حضور داشتند، بهشدت تحت تأثیر قرار گرفته بودند. بعدها برخی از آنها خواهند گفت: «زیبا بود».
اما این اتفاق بسیار دیرتر، زمانی رخ داد که شوک و حیرت اولیه فروکش کرد و انسان بار دیگر توانست کلمات مناسبی برای بیان آنچه دیده، بود پیدا کند.
آزمایش نخستین بمب هیدروژنی شوروی، آردیاس-۶اس، ۱۲ اوت ۱۹۵۳
تصویر: سینمای مستند و علمیـترویجی اتحاد جماهیر شوروی
اما در نخستین دقایق و ساعتها، همه گویی زبانشان بند آمده بود. چیزی وجود نداشت که بتوان آنچه را دیده بودند با آن مقایسه کنند.
ایگور کورچاتوف، همانند آزمایشهای قبلی، از همکاران و همراهان خود خواست تا برداشتها و احساسات شخصیشان را یادداشت کنند. گزارش رسمی در ۱۵ اوت ۱۹۵۳ آماده شد. کمیتۀ مرکزی حزب و دولت منتظر این گزارش بودند.
کورچاتوف در ابتدا قصد داشت این یادداشتها را نیز به گزارش رسمی ضمیمه کند، اما بعداً نظرش را تغییر داد. به این ترتیب، یادداشتها در بایگانیهای محرمانۀ پروژۀ اتمی باقی ماندند. بیش از نیم قرن هیچکس به آنها دست نزد.
این یادداشتها حاوی خاطرات و برداشتهای افرادی است که شاهد آزمایش بودند.
آکادمیسین میخائیل لاورنتیف همهچیز را چنان توصیف میکرد که گویی میترسید کوچکترین جزئیات را از قلم بیندازد: درخشش خیرهکننده، نیمکرۀ آتشین که بهسرعت بزرگ میشد، حلقۀ سفیدی که از آن جدا شد و سپس «به جوش آمدن» زمین در حاشیۀ گوی آتشین.
او حتی اعتراف کرد که نتوانسته بود لحظۀ جدا شدن نیمکرۀ آتشین از زمین را ببیند. زیرا، درست در لحظۀ سرنوشتساز، مشغول برداشتن عینک تیره خود بود.
«نیمکرۀ آتشین به بالا برخاست و سر درخشان قارچ اتمی را تشکیل داد که بر ساقۀ ضخیم و تیره قرار گرفته بود».
مأخوذ از کتاب ولادیمیر گوبارف، «بمب تزار».
تأثیر این صحنه چنان نیرومند بود که واژههای معمولی برای توصیف انفجار کافی به نظر نمیرسیدند. شرکتکنندگان در آزمایش برای نخستین بار در محل آزمایش حضور نداشتند. بسیاری از آنها پیش از این، شاهد چندین انفجار اتمی بودند. آنها به نور خیرهکنندۀ انفجار، غرش مهیب، موج ضربهای و لرزش زمین زیر پایشان عادت کرده بودند.
انفجار بمب هیدروژنی RDS-6s «لایهای»
تصویر: صفحه «سرباز بخت»
اما این بار همهچیز متفاوت بود. پیش از این، آنها سلاحی جدید را دیده بودند. اما اکنون با نیرویی روبهرو شده بودند که میشد قدرت آن را تقریباً تا بینهایت افزایش داد. و برای چند دقیقه، آمادهترین افراد کشور، یعنی سازندگان این قدرت، توان سخن گفتن از دست دادند.
هشت سال، دو ماه و هجده روز بعد، این عصر جدید به نقطۀ اوج مطلق خود خواهد رسید. به نقطهای که تمام آنچه را در تاریخ جهان رخ داده است، تحتالشعاع قرار خواهد داد. آنگاه واقعاً ترسناک خواهد شد.
«صدای شیپورهای مسی»
شور و هیجان سراسر رهبری کشور را فرا گرفت، اما خیلی زود مشخص شد که حتی اگر تمام زیرساختهای هستهای کشور بسیج و بازسازی شوند، تا آغاز سال ۱۹۵۴ میلادی، تولید بیش از چهار بمب RDS-6s امکانپذیر نخواهد بود.
این بمب بسیار گرانقیمت و متکی به تریتیوم بود و نمیشد تعداد زیادی از آن تولید کرد.
در همین زمان، آندری ساخاروف روی راهحل دیگری کار میکرد؛ روی بمبی که امکان دستیابی به قدرت انفجاری بسیار بیشتر را با هزینهای کمتر فراهم میکرد. هدف او افزایش سهم همجوشی هستهای و کاهش هزینهها بود.
او علاقهمند به شهرتی در سطح کورچاتوف، یا حتی بالاتر از او، برسد. ساخاروف میگفت: «عبور از میان شیپورهای مسی آسان است، اگر به صداهایی که از آنها بلند میشود توجه نکنید».
در دوران استالین، تنها یک «کاهن اتمی» وجود داشت که به شخص استالین دسترسی مستقیم داشت؛ ایگور کورچاتوف. دیگران همچنان در سایه باقی میماندند و رهبری کشور توجه چندانی به آنها نداشت.
اما ساخاروف به پدیدۀ متعلق به عصر جدید تبدیل شد: روشنفکری جوان که از ترس و وحشت اردوگاههای کار اجباری رها بود.
ساخاروف بهسرعت در شمار فیزیکدانان برجستۀ پروژۀ اتمی قرار گرفت و پژوهش دربارۀ سلاحهای گرماهستهای به یکی از مهمترین بخشهای فعالیت علمی و حرفهای او تبدیل شد.
آکادمیسین آندری دمیتریویچ ساخاروف در ویلای ییلاقی خود در ژوکووکا، ۱ دسامبر ۱۹۷۲
پیشنهاد ساخاروف بهویژه در آن زمان بسیار بهموقع بود. پس از آزمایش بمب RDS-6s مشخص شد که تولید چنین بمبهایی به منابع بسیار زیادی نیاز خواهد داشت. در همین زمان، ساخاروف وعده داد با استفاده از همجوشی هستهای، بمبی قدرتمندتر و ارزانتر بسازد. به این ترتیب، بمب هیدروژنی RDS-37 به وجود آمد. این بار دیگر نه در حد نام و عنوان، بلکه یک بمب هیدروژنی واقعی بود.
در ۲۲ نوامبر ۱۹۵۵، این بمب در میدان آزمایش سمیپالاتینسک مورد آزمایش قرار گرفت.
«اگر یک آزمایش دیگر، مانند آزمایشهای سالهای ۱۹۵۳ و ۱۹۵۵ انجام شود، من دیگر بازنشسته خواهم شد». ایگور کورچاتوف، کتاب «خاطرات» اثر آندری ساخاروف
بر اساس خاطرات آناتولی الکساندروف، دانشمند برجسته و یکی از مسئولان اصلی این پروژه، ایگور واسیلیویچ پس از آزمایش، در حالی که بهشدت افسرده و ناراحت بود، نزد او آمد. او به الکساندروف گفت:
«آناتولیوس، حالا میفهمم چه چیز وحشتناکی ساختهایم. تنها چیزی که باید دغدغه ما باشد، این است که تمام این کارها را ممنوع کنیم و از وقوع جنگ هستهای جلوگیری کنیم».
اما مقامات حکومتی تازه، آن هم در هر دو سوی اقیانوس به این کار علاقهمند شده بودند. در آن دوران، تمام جهان در انتظار وقوع آخرالزمان هستهای به سر میبرد. چندین فیلم با موضوع جنگ هستهای جایزۀ اسکار گرفت. آمریکاییها به فروش پناهگاههای اتمی شخصی شروع کردند. در همین زمان، در اتحاد جماهیر شوروی، میدان آزمایش جدیدی برای آزمایش بمبهای فوقالعاده قدرتمند در حال ساخت بود.
کورچاتوف از ممنوعیت این آزمایشها سخن میگفت، اما تاریخ مسیر دیگری را در پیش گرفت. چیزی که دانشمندان آن را نقطۀ پایان و حد نهایی میدانستند، سیاستمداران آن را یک منبع قدرت و امتیاز تلقی میکردند. برای برداشتن گام بعدی، کشور به مکان جدید، به مکانی دور از مردم، دور از چشمها و نزدیکتر به قطب شمال نیاز داشت.
این مکان را دریاسالار نیکولای کوزنتسوف پیشنهاد کرد که در برابر طرحهای مشابه برای استفاده از شبهجزیرۀ کولا مقاومت کرده و مانع اجرای آنها شده بود. او میدانست که آزمایشهای زیادی در پیش خواهد بود و قدرت آنها بیسابقه خواهد بود. سرانجام تصمیم گرفته شد آزمایشها به جزیرۀ نوایا زملیا، دور از مناطق پرجمعیت، منتقل شوند.
«چون حمام بخار وجود داشت!»
خلیج چِرنایا، مکانی زیبا، بکر و در عین حال هولناک، در جزیرۀ نوایا زملیا واقع است. اما مهمتر از همه، خالی از سکنه بود. سواحل صخرهای به این منطقه حالوهوای افسانهای و در عین حال خشن و سردی میبخشیدند.
شکل خود خلیج شبیه یک بطری بزرگ شامپاین بود. طول آن ۲۰ کیلومتر و عرضش ۷ کیلومتر بود.
همهچیز برای گروه آزمایشکننده مناسب بود، بهجز عمق ۷۰ متری دریا. آنها ترجیح میدادند عمق بیشتری داشته باشد.
با این حال، از نظر دفاعی، در صورت حملۀ ناگهانی دشمن در آستانۀ انجام آزمایش، این خلیج موقعیت کاملاً ایدهآلی داشت.
این میدان آزمایش با اسم رمز «تأسیسات ۷۰۰» شناخته شد.
مجمعالجزایر نوایا زملیا، نمایی از فضا
این مکان باید در کوتاهترین زمان ممکن آماده میشد. کارگران ساختمانی گفتند: «اگر حمام روسی (سونا) داشته باشیم، همه کارها را انجام خواهیم داد»!
با وجود شرایط زمستانی قطب شمال، کارگران تقریباً در مدت یک سال موفق شدند کارهایی را به پایان برسانند که در شرایط عادی سه تا چهار سال زمان میبرد. هنگامی که از آنان تقدیر و تجلیل شد، گفتند: «به این دلیل که حمام داشتیم»!
در ۲۱ سپتامبر ۱۹۵۵، نخستین آزمایش هستهای در نوایا زملیا انجام شد. کلاهک جنگی بمب «اردیاس-٩» (RDS-9) را که برای اژدر «تی-۵» (T-5) در نظر گرفته شده بود، در زیر آب منفجر کردند. این بمب در عمق حدود ۱۲ متری عمل کرد و قدرت انفجار آن معادل ۳٫۵ کیلوتن تیانتی بود.
«ستونی که از درخشش درونی انفجار پدید آمده بود، سفیدِ سفید بود. من هرگز چنین سفیدیی را ندیده بودم. به نظر میرسید ستونی از آب برای همیشه برپا شده است. گویی غولی از چراغ جادو بیرون آمده و همانجا خشک شده بود و نمیدانست بعد از آن چه باید بکند. سپس این ستون عظیم بهآرامی از قسمت بالایی شروع به فروکش کرد و پایین ریخت».
برگرفته از کتاب «آزمایشهای هستهای در قطب شمال»، تألیف ویکتور میخایلوف
اژدر هستهای T-5. نخستین انفجار اتمی زیرآبی در اتحاد جماهیر شوروی، ۲۱ سپتامبر ۱۹۵۵
تصویر: سینمای علمی ـ آموزشی و مستند اتحاد جماهیر شوروی
به این ترتیب، میدان آزمایش هستهای در جزیرۀ نوایا زملیا، فعالیت خود را در قالب جدید آغاز کرد. قرار بود این مکان میزبان «بمب تزار» باشد.
«بگذارید بمب ۱۰۰ مگاتنی بر فراز سر سرمایهداران آویزان باشد»
در اواخر دهۀ ۱۹۵۰، رقابت هستهای شدت گرفت. خروشچوف که پس از سرکوب گروه ضدحزبی در سال ۱۹۵۷ قدرت خود را تثبیت کرده بود، بیش از پیش از زرادخانۀ هستهای بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار بر آمریکا استفاده میکرد.
دختر او، رادا، در گفتوگویی با خبرنگاران، هرگاه صحبت از پدرش و رفتارهای غیرقابل پیشبینی او به میان میآمد، بهسرعت سخنان تیوتچف دربارۀ روسیه را نقل میکرد:
«روسیه را نمیتوان با معیارهای معمول اندازهگیری کرد».
در سال ۱۹۵۸، اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و انگلیس در چارچوب یک توافق داوطلبانه، آزمایشهای هستهای را متوقف کردند. اما در اول سپتامبر ۱۹۶۱، اتحاد شوروی آزمایشهای هستهای را از سر گرفت و مجموعۀ جدید و گستردۀ آزمایشها را آغاز کرد.
خروشچوف تصمیم گرفت، همانگونه که همیشه برای کسانی که مستقیماً با این تصمیمها سروکار داشتند غیرمنتظره بود، توافق توقف آزمایشها را نقض کند و آزمایشهای هستهای را از سر بگیرد.
از کتاب «خاطرات» نوشته آندری ساخاروف
تا سال ۱۹۶۱، دیدگاه ساخاروف نسبت به آزمایشهای هستهای تغییر کرده بود. او با ازسرگیری انفجارهای هستهای مخالفت کرد، اما خروشچوف به او فهماند که تصمیمگیری در این زمینه همچنان در اختیار رهبری سیاسی کشور است.
بمب دیگر نه یک مسئلۀ علمی، بلکه بهطور کامل به یک موضوع سیاسی تبدیل شده بود. درست در همین زمان بود که ایدۀ ساخت «بمب تزار» به مرحلۀ شکلگیری رسید.
در جریان سفر نیکسون به اتحاد جماهیر شوروی و هنگام برگزاری نمایشگاه صنعتی، خروشچوف ناگهان خطاب به معاون رئیسجمهور آمریکا گفت: «کوزکینا مات، ما به شما نشان خواهیم داد»!
این عبارت را بهصورت تحتاللفظی به نیکسون ترجمه کردند.
نیکسون با تعجب شانههایش را بالا انداخت، زیرا نمیدانست کوزکینا کیست و مادر او چه ارتباطی با این موضوع دارد.
«مناظرههای آشپزخانهای» خروشچوف و نیکسون
عکس: کتابخانه و موزۀ ریاستجمهوری نیکسون
به این ترتیب، لقب دیگری نیز برای بمب تزار رواج پیدا کرد: «مادر کوزما»؛ لقبی که یادآور تهدیدهای خروشچوف علیه آمریکا بود.
در آن دوران، برخی از مهمترین و بهیادماندنیترین رویدادهای آن عصر به وقوع پیوستند؛ رویدادهایی که به نمادهای آن دوره تبدیل شدند.
در ماه مه سال ۱۹۶۰، یک هواپیمای شناسایی آمریکایی که خلبانی آن را گری پاورز بر عهده داشت، سرنگون شد. خروشچوف از آیزنهاور خواست عذرخواهی کند، اما چنین عذرخواهی محقق نشد.
«کفش خروشچوف» به نماد روابط جدید با آمریکا تبدیل شد. بعدها در ذهنیت عمومی، این ماجرا با تهدید خروشچوف مبنی بر نشان دادن «مادر کوزما» به آمریکاییها درهم آمیخت؛ درحالیکه این دو ماجرا به رویدادهای متفاوتی مربوط میشدند.
با ورود جان اف. کندی به کاخ سفید، خروشچوف همچنان سیاستی سختگیرانه در قبال آمریکا دنبال کرد.
اندکی بعد، اتحاد جماهیر شوروی آزمایشهای هستهای را از سر گرفت.
خروشچوف فرمول مشخصی برای این سیاست داشت:
«بگذارید بمب ۱۰۰ مگاتنی همچون شمشیر داموکلس بر فراز سر سرمایهداران آویزان باشد»!
آزمایش بمب تزار
برای آزمایش بمب تزار، میدان آزمایش سوخوی نوس در جزیرۀ نوایا زملیا انتخاب شد.
انفجار در روز ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، بر فراز منطقۀ خلیج میتیوشیخا رخ داد.
قرار بود آزمایش بمب تزار به نقطۀ اوج بیستودومین کنگرۀ حزب کمونیست اتحاد شوروی (حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی) تبدیل شود. این کنگره از ۱۷ تا ۳۱ اکتبر برگزار شد و خروشچوف در جریان آن وعده داد که تا سال ۱۹۸۰ کمونیسم را بنا خواهد کرد.
خروشچوف در این کنگره با سخنان خود توجه حاضران را به این موضوع بیشتر جلب کرد:
«حتی اگر آن را [بمب را] در دورترین نقاط منفجر کنیم، باز هم ممکن است پنجرههای خانههای خودمان را بشکنیم»!
از اسناد بیستودومین کنگرۀ حزب کمونیست اتحاد شوروی
مشخصات بمب تزار
ساخاروف که چند سال پیش از آن وعده داده بود بمبی قدرتمندتر و درعینحال اقتصادیتر بسازد، اکنون بهتر از بسیاری دیگر میدانست که دقیقاً چه چیزی برای آزمایش آماده میشود.
اما متوقف کردن ماشینی که خود او به راهاندازی آن کمک کرده بود، دیگر غیرممکن شده بود.
در روز ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، یک بمبافکن تو-۹۵وی (Tu-95V) که بهطور ویژه تغییراتی در آن ایجاد شده بود و بمب تزار را حمل میکرد، از فرودگاهی در نزدیکی شهر آلنهگورسک به پرواز درآمد.
این هواپیما با سرعت از شبهجزیرۀ کولا و سپس از فراز دریا عبور کرد و در نقطهای که از پیش تعیین شده بود، بر فراز جزیرۀ نوایا زملیا، بمب را رها کرد.
در آن لحظات، خدمه هواپیما تنها یک کار میتوانستند انجام دهند: محاسبات را با دقت کامل اجرا کنند.
بمب باید سقوط میکرد، چتر نجاتش باز میشد و چند ثانیه فرصت در اختیار هواپیما قرار میداد؛ همان چند ثانیهای که میان سرنشینان و انفجاری بیسابقه و ناشناخته فاصله میانداخت.
چتر نجات بهدرستی عمل کرد و آن غول عظیم بهآرامی بهسوی زمین پایین آمد.
خلبانان هواپیما را وارد شیرجه کردند و بر سرعت آن افزودند؛ آنها با شتاب از منطقۀ انفجار دور شدند…
از کتاب «بمب تزار» (شاه بمب) تألیف ولادیمیر گوبارف
بمب تزار در روز ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱، ساعت ۱۱ و ۳۳ دقیقه به وقت مسکو منفجر شد. ارتفاع انفجار چهار کیلومتر بود.
آزمایش بمب تزار در شرایط شدیدترین تدابیر امنیتی و محرمانه انجام گرفت؛ خبرنگاران اجازه ورود به میدان آزمایش را نداشتند و اطلاعات مربوط به انفجار نیز بهصورت محدود منتشر شد.
هواپیمای حامل بمب توانسته بود حدود ۳۹ کیلومتر از محل انفجار فاصله بگیرد، اما با این وجود، موج ضربۀ انفجار به آن رسید و باعث کاهش ارتفاع پرواز هواپیما شد.
خدمۀ هواپیما موفق شدند کنترل آن را دوباره به دست بگیرند و به سلامت به فرودگاه بازگردند.
آزمایش بمب تزار، سال ۱۹۶۱
تصویر: صفحۀ NUKES در شبکۀ اجتماعی «وکانتاکته»
درخشش انفجار از فاصلۀ بیش از هزار کیلومتر قابل مشاهده بود. موج فشار جوی ناشی از انفجار سه بار دور کرۀ زمین چرخید و مراکز لرزهنگاری، ارتعاشات ایجادشده بر اثر انفجار را ثبت کردند.
سالهای طولانی تقریباً هیچ اطلاعاتی جز اینکه چنین انفجاری رخ داده است، در دربارۀ آن روز دست نبود. اما بعدها خاطرات شرکتکنندگان در این آزمایش بهتدریج منتشر شد و از کنار هم قرار گرفتن آنها، تصویر شگفتانگیزی از این رویداد شکل گرفت.
آکادمیسین یوری تروتنِف (Yury Trutnev) چنین به یاد میآورد:
«درخشش انفجار چنان خیرهکننده بود که با وجود پوشش کامل ابرها، از فاصله هزار کیلومتری نیز قابل مشاهده بود».
افرادی که در فاصله ۲۷۰ کیلومتری مرکز انفجار قرار داشتند، نهتنها آن را از پشت عینکهای محافظ مشاهده کردند، بلکه تأثیر تابش نورانی انفجار را نیز احساس کردند.
۳۵ دقیقه پس از انفجار، ابر حاصل از آن دو لایه داشت: قطر لایۀ بالایی ۹۵ کیلومتر و قطر لایۀ پایینی ۷۰ کیلومتر بود.
ابر قارچیشکل غولپیکر تا ارتفاع ۶۷ کیلومتری بالا رفت؛ یعنی بسیار فراتر از محدوده استراتوسفر (پوشکره).
در یک شهرک متروکه، در فاصلۀ ۴۰۰ کیلومتری از مرکز انفجار، خانههای چوبی ویران شدند. ساختمانهای سنگی پابرجا ماندند، اما سقفهایشان از جا کنده شد، پنجرهها همراه با چهارچوبهایشان فرو ریختند و درها از لولاهایشان جدا شده و به اطراف پرتاب شدند.
در جزیرۀ دیکسون، در فاصلۀ ۸۰۰ کیلومتری از محل انفجار، شیشۀ پنجرۀ خانهها شکست.
پس از انفجار، ارتباطات رادیویی در منطقۀ آزمایش حدود ۴۰ دقیقه مختل شد.
تروتنِف، هنگامی که آن روز را به یاد میآورد، عددی را بیان کرد که حتی واژههای معمولی مانند «قدرت انفجار» و «کیلوتن» در برابر آن ناچیز به نظر میرسیدند:
«قدرت انفجار، ده برابر مجموع قدرت تمام مواد منفجرهای بود که همۀ کشورهای شرکتکننده در جنگ جهانی دوم طی سالهای جنگ به شمول انفجارهای اتمی آمریکا بر فراز شهرهای ژاپن، استفاده کرده بودند.
نقل از کتاب «بمب تزار» نوشتۀ ولادیمیر گوبارف
و بار دیگر، درست مانند هشت سال پیش، پس از آزمایش بمب هستهای «آردیاس-۶اس» (RDS-6s) کسانی که این سلاح را ساخته بودند، برای بیان آنچه رخ داده بود، بهسختی میتوانستند کلماتی پیدا کنند.
در آن لحظه، در جزیرۀ نوایا زملیا، نه دشمنی وجود داشت، نه هدفی و نه ضرورت نظامی به معنای متعارف آن. تنها چیزی که وجود داشت، نمایش این واقعیت بود که انسان تا چه مرزی توانسته است پیش برود.
پس از این آزمایش روشن شد که از نظر فنی، ساخت سلاحی با قدرت انفجاری بیشتر نیز امکانپذیر است. اما ارزش عملی و نظامی چنین سلاحی همچنان مورد تردید باقی میماند.
آزمایش بمب تزار، سال ۱۹۶۱
تصویر: صفحه NUKES در شبکۀ اجتماعی «وکانتاکته»
پس از این آزمایش، دیگر هیچ کشوری در جهان انفجاری با قدرت قابل مقایسه با آن انجام نداد. بمب تزار به یکی از نمادهای دورۀ خروشچوف تبدیل شد. یک سال بعد، اتحاد جماهیر شوروی و آمریکا در مرکز بحران موشکی کوبا قرار گرفتند، که در جریان آن، جهان با خطر واقعی وقوع یک جنگ هستهای روبهرو شد.
پیامدهای این آزمایش در درجۀ نخست سیاسی و فناورانه بود. آمریکاییها تصمیم نگرفتند بمبی با قدرت مشابه بسازند. پس از آن، هر دو ابرقدرت توجه روزافزون خود را به موشکها، دقت در رساندن کلاهکها به اهداف و کلاهکهای چندگانه با قابلیت جدا شدن و حمل چندین واحد جنگی معطوف کردند.
اما بمب تزار تأثیر دیگری نیز داشت: تأثیری روانی. این آزمایش بهروشنی قدرت ویرانگر سلاحهای گرماهستهای را به نمایش گذاشت و به یکی از نمادهای خطرناک رقابت تسلیحات هستهای تبدیل شد.
«ما در آستانۀ یک جنگ جهانی جدید قرار داشتیم و قرار بود سلاحهای هستهای بهطور کلی و اَبَربمب بهطور خاص، سیاستمدارانی را که آمادۀ فشردن دکمههای هستهای بودند، متوقف کنند. این ترس، ترسی واقعی از نابودی واقعی بشریت بود». نقل از کتاب «بمب تزار» نوشتۀ ولادیمیر گوبارف
آزمایش ۳۰ اکتبر ۱۹۶۱ نشان داد که از آن پس، چنین چیزی امکانپذیر است.
آزمایش بمب تزار به نماد دورانی تبدیل شد که در آن، دستاوردهای فناورانه اتحاد جماهیر شوروی ــ از پرتاب ماهوارۀ فضایی گرفته تا پرواز یوری گاگارین به فضا ــ در کنار گسترش و تقویت زرادخانۀ هستهای این کشور قرار داشت.
امضای پیمان منع آزمایش سلاحهای هستهای میان اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و انگلستان، ۵ اوت ۱۹۶۳
عکس: رابرت لروی نادسن
در ۵ اوت ۱۹۶۳، اتحاد جماهیر شوروی، آمریکا و انگلستان پیمان مسکو را امضا کردند که بر اساس آن، آزمایش سلاحهای هستهای در جوّ زمین، فضای ماورای جوّ و زیر آب ممنوع میشد.
این پیمان در ۱۰ اکتبر همان سال لازمالاجرا شد و خطرناکترین انواع آزمایشهای هستهای برای محیط زیست را محدود کرد، اما انفجارهای هستهای زیرزمینی را ممنوع نکرد.
انفجار بمب تزار به دورۀ سرخوشی و خوشبینی دربارۀ امکانات نامحدود بمبهای هیدروژنی، که پس از مرگ استالین آغاز شده بود، پایان داد.
دوران انفجارهای هستهای زیرزمینی آغاز شد.
مأخوذ از: «لنتا.رو»
٢٨ آبان- عقرب ١۴٠۵
مبارزان کمونیست