مبارزان کمونیست
آیا امتداد آن به شبهجزیرۀ عربستان تحقق خواهد یافت؟
آلکسی چیچکین (ALEXEY CHICHKIN)، مورخ، کارشناس مسائل بینالمللی
ا. م. شیری- مثل است، که میگوید، «هزار و یک ادا-اطوار میمون، برای بدست آوردن گردو است». هدف از پروژۀ «راهآهن خلیج»، مسیر هند- آبراه بنگوریون-مدیترانه، همه و همه، تلاشهایی هستند در جهت جلو گیری از اجرای طرح جهانی «یک کمربند، یک جادۀ» جمهوری خلق چین، به شکست کشاندن گذرگاه سه مسیرۀ شمال-جنوب (مسیر شرقی از ترکمنستان، میانی از دریای خزر و غربی از آذربایجان به ایران).
از قضای ربانی، حدود سی سال کارشکنی و مانعتراشی مقامات ذیصلاح جمهوری اسلامی ایران در مقابل احداث خط آهن تقریباً ١۶٠ کیلومتری رشت- آستارا، یکی از اصلیترین قطعات این پازل است. آیا برای کسی این سؤال پیش آمده که چرا خط راه آهن رشت- آستارا، علیرغم تلاشها و پیشنهادات سازندۀ جمهوری خلق چین، فدراسیون روسیه و حتی جمهوری آذربایجان، از سی سال پیش تاکنون احداث نشده؟ اگر آری، به نظر شما، کدام جریان در حاکمیت جمهوری اسلامی از انجام آن ممانعت میکند؟ به باور یقین من، جریان طرفدار ائتلاف آنگلوساکسونی- صهیونیستی و تداوم وابستگی ایران به نظام تک قطبی! شما چه فکر میکنید؟
*-*-*
قرار است پروژۀ راهآهن خلیج از عراق تا عمان تا سال ۲۰۳۰ تکمیل شود.
همانطور که پیشتر نوشتیم، هفتۀ گذشته نیروهای آمریکایی پل راهآهنی را در استان گلستان، در شمالشرق ایران، هدف حمله قرار دادند. همچنین طی چند روز اخیر، تبادل گستردۀ حملات میان طرفین از سر گرفته شد و به این ترتیب، «یادداشت تفاهم» شکننده و کوتاهمدت عملاً بیاعتبار شد.
روز گذشته، ۱۳ ژوئیه، فرماندهی مرکزی نیروهای مسلح آمریکا (سنتکام) در خصوص از سرگیری محاصرۀ دریایی ایران خبر داد. بر اساس این اعلام، تمامی کشتیهایی که به سوی خلیج فارس حرکت میکنند یا از آن خارج میشوند، موظفاند با نیروهای دریایی آمریکا مستقر در منطقه تماس گرفته و از دستورالعملهای آنان پیروی کنند. در مقابل، تهران نیز از ممنوعیت کشتیرانی در تنگۀ هرمز خبر داد.
در همان روز، ۱۳ ژوئیه، دونالد ترامپ از قصد آمریکا برای بر عهده گرفتن نقش «نگهبان» این آبراهۀ راهبردی خبر داد و اعلام کرد که واشنگتن در نظر دارد علیه کشتیهای ایرانی محاصره برقرار کرده و در ازای عبور همۀ محمولهها از تنگۀ هرمز، معادل ۲۰ درصد ارزش آنها را دریافت کند. یک روز بعد، در ۱۴ ژوئیه، رئیسجمهور آمریکا به کنگره اطلاع داد که آمریکا عملاً در وضعیت جنگ با ایران قرار دارد. این در حالی است که ادعاهای مکرر کاخ سفید دربارۀ از بین بردن توان نظامی ایران، به گفتۀ منتقدان، با واقعیت همخوانی ندارد. ایران همچنان به حملات آمریکا پاسخ میدهد و کشتیهایی را که بدون مجوز و برخلاف توافقات پیشین، قصد دارند از تنگۀ هرمز عبور کنند، هدف قرار میدهد. الکسی پوشکوف، سناتور روس، در این باره مینویسد: «آشکار است که ترامپ تصمیم گرفته در جنگ دیگری در خاورمیانه، در جنگی که تجربۀ عراق و افغانستان نشان داد، پیروزی در آن ناممکن است، پیروز شود».
در پی تداوم بیثباتی در خاورمیانه، بهویژه در خلیج فارس و تنگۀ هرمز، که انتظار میرود برای مدت نامشخصی ادامه یابد، در شماری از کشورهای شبهجزیرۀ عربستان بار دیگر بحث دربارۀ اجرای پروژۀ یک خط راهآهن به طول حدود ۲۳۰۰ کیلومتر، موسوم به «راهآهن خلیج»، مطرح شده است. هدف این طرح ایجاد یک مسیر زمینی جایگزین برای حملونقل کالا، بدون نیاز به عبور از خلیج فارس و تنگۀ هرمز است.
با توجه به اتصال کنونی شبکۀ ریلی عراق به کویت و مرز عربستان سعودی، برنامه بر آن است که خطوط راهآهن عراق و عربستان در امتداد ساحل خلیج فارس به یکدیگر متصل شوند و این مسیر فرامنطقهای تا بنادر امارات متحدۀ عربی و عمان در سواحل اقیانوس هند امتداد یابد. بر اساس برنامهریزیها، این پروژه باید حداکثر تا سال ۲۰۳۰ به طور کامل تکمیل شود. البته، پیشتر، سال ۲۰۳۱ به عنوان زمان بهرهبرداری پیشبینی شده بود.
امارات متحدۀ عربی تاکنون ساخت شبکۀ ریلی خود به طول حدود ۹۰۰ کیلومتر را که شهر الغویفات (در غرب امارت ابوظبی) را به فجیره متصل میکند، به پایان رسانده و قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ سالانه ۶۰ میلیون تن بار از طریق این شبکه جابهجا کند. عربستان سعودی نیز همزمان در حال اجرای پروژههایی است که دریای سرخ را به خلیج فارس متصل خواهند کرد.
در صورت اتصال این طرح به دو گذرگاه ریلی ایران و عراق، از جمله در نزدیکی مرزهای آنها با کویت، خط راهآهن خلیج میتواند در خاک ایران به شاخۀ غربی (حاشیۀ دریای خزر) راهرو بینالمللی حملونقل «شمال–جنوب» متصل شود. همچنین احتمال ایجاد شاخۀ فرعی به سمت جلفا (جمهوری خودمختار نخجوان) از مسیر هورادیز – آقبند مِغری نیز مطرح است.
محمد الشبرامی، مدیرکل ادارۀ راهآهن شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس، اعلام کرده است که پروژۀ راهآهن خلیج تاکنون حدود ۵۰ درصد پیشرفت داشته است. این شبکۀ ریلی به طول ۲۱۷۷ کیلومتر، قرار است از کویت تا مسقط امتداد یابد و از خاک عربستان سعودی، بحرین، قطر و امارات متحدۀ عربی عبور کند.
برآوردها نشان میدهد که در صورت تکمیل پروژه، تعداد مسافران سالانه از حدود ۶ میلیون نفر در سال ۲۰۳۰ به بیش از ۸ میلیون نفر در سال ۲۰۴۵ افزایش خواهد یافت. همچنین حجم حملونقل بار از ۲۰۰ میلیون تن در سال ۲۰۳۰ به ۲۷۱ میلیون تن در سال ۲۰۴۵ خواهد رسید. این آمار نشاندهندۀ تأثیر چشمگیر این ابتکار بر تجارت درونمنطقهای است.
گزارشها حاکی از آن است که پلتفرم بینالمللی GetTransport.com بهطور هفتگی شرکتهای حملونقل زمینی، دریایی و ریلی فعال در منطقۀ خلیج فارس را معرفی و انتخاب میکند و از این رو، این مطالب صرفاً جنبۀ تبلیغاتی برای این خط آهن ندارند. در سال ۲۰۲۱ نیز ادارۀ راهآهن شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس تأسیس شد.
هزینۀ کل اجرای این پروژه نزدیک به ۲۵۰ میلیارد دلار آمریکا برآورد میشود و هر یک از شش کشور عضو، مسئولیت ساخت و تأمین مالی بخش واقع در قلمرو خود را بر عهده دارند. انتظار میرود این شبکه در سال ۲۰۳۰ سالانه حدود ۲۰۱ میلیون تن کالا و ۶ میلیون مسافر را جابهجا کند و این ارقام تا سال ۲۰۴۵ به ۲۷۱ میلیون تن بار افزایش یابد. این پیشبینیهای خوشبینانه، به احتمال زیاد، ناشی از شرایط ناپایدار در خلیج فارس و تنگۀ هرمز است. شرایطی که میتواند بخش قابل توجهی از کالاهای ترانزیتی را که تاکنون از مسیر ایران عبور میکردند، به سمت مسیر راهآهن خلیج هدایت کند.
علاوه بر این، کشورهای مذکور در پی آن هستند که بخش قابل توجهی از حملونقل بارهای فله و کانتینری خود را از جادههای زمینی و همچنین کشتیرانی صرفاً کابوتاژی (ساحلی) به خط آهنی که در امتداد سراسر شبهجزیرۀ عربستان امتداد خواهد داشت، منتقل کنند.
در همین حال، از سال ۲۰۲۳ در امارات متحدۀ عربی حملونقل ریلی بار در مسیر ۹۰۰ کیلومتری بخش اماراتی پروژۀ راهآهن خلیج آغاز شده است. این خط چهار بندر و هفت مرکز لجستیکی را به یکدیگر متصل میکند. همچنین شرکت راهآهن عربستان سعودی در سال ۲۰۲۶ پنج راهرو تدارکاتی جدید راهاندازی کرد که از جمله، گذرگاه بحرین و گذرگاه نوسازیشده به کویت را شامل میشود. با این حال، ارتباط ریلی سراسری میان هر شش کشور عضو شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس، از جمله به این دلیل که «ساختار گمرکی واحد» در این منطقه همچنان در حال شکلگیری است، هنوز برقرار نشده است.
در آینده، راهآهن خلیج عملاً پیکربندی متنوع و چندمسیرۀ راهرو بینالمللی حملونقل «شمال-جنوب» را ایجاد خواهد کرد که در برابر تکانههای ژئوپلیتیکی مقاومتر و از مسیرهایی که صرفاً از ایران و بنادر ایرانی عبور میکنند، امنتر خواهد بود.
به نوشتۀ حامیان این پروژه (۸ سپتامبر ۲۰۲۵)، «پروژۀ راهآهن خلیج نخستین بار در سال ۲۰۰۹ تصویب شد و هدف آن، ایجاد یک سامانۀ حملونقل یکپارچه است که ارتباط سریع، ایمن و پایدار میان کشورهای حوزۀ خلیج فارس را فراهم میکند. این تنها یک پروژۀ زیربنایی نیست، بلکه طرحی دگرگونکننده برای کل منطقه به شمار میرود. این پروژه همگرایی اقتصادی را تقویت میکند، قطبهای جدید رشد ایجاد میکند و منطق تقاضا برای مسکن و املاک تجاری را دگرگون میسازد».
بنا به ارزیابی محمد بن فهد الشبرامی، مدیرکل ادارۀ راهآهن امارات متحدۀ عربی، «کشورهای عضو بهصورت یکپارچه برای تکمیل تمامی مراحل پروژه همکاری میکنند. این راهآهن به بنادر و مراکز اصلی تدارکات سراسر خلیج فارس متصل خواهد شد. این امر تأثیرات مثبتی بر اقتصاد خواهد داشت. حجم مبادلات کالا را افزایش میدهد و حملونقل فرامرزی مسافران را نیز تسهیل خواهد کرد».
فکر احداث راهآهن خلیج در بخش شرقی شبهجزیرۀ عربستان به طرحهای انگلیس در نیمۀ دوم دهۀ ۱۹۳۰ بازمیگردد. در آن زمان لندن درصدد بود میان تحتالحمایههای خود در خاورمیانه- عمان متصالح (امارات متحدۀ عربی کنونی)، بحرین، قطر، کویت، عمان و تا حدودی عراق، پیوند و انسجام بیشتری برقرار کند. ساخت برخی از این خطوط در کویت، جنوب شرقی عراق و عمان متصالح در سالهای جنگ جهانی دوم آغاز شد. اما تحولات بعدی، فروپاشی امپراتوری انگلیس و شکست لندن در بحران سوئز سال ۱۹۵۶ اجرای این پروژۀ حملونقل بلندپروازانه را متوقف کرد. در سالهای بعد نیز اختلافات کشورهای همسایه و خاندانهای حاکم آنها بر سر مالکیت برخی مناطق مرزی، بهویژه، واحه وسیع البریمی میان عربستان سعودی، عمان و امارات متحده عربی، مانع پیشبرد این طرح شد.
بر اساس گزارش گروه تجاری آکسفورد در سال ۲۰۲۲، «…پس از سالها تأخیر، به نظر میرسد پروژۀ راهآهن خلیج فارس بار دیگر احیا خواهد شد. این پروژه میتواند تجارت و ارتباطات در سراسر منطقۀ خلیج فارس را متحول کند. پس از دههها بحث و بررسی، طرح احداث راهآهن در امتداد خلیج فارس در سال ۲۰۰۹ به تصویب هر شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس رسید. این پروژه در دسامبر ۲۰۲۱، هنگامی که رهبران شش کشور با تشکیل ادارۀ راهآهن شورای همکاری خلیج فارس- نهادی که انتظار میرود هماهنگی و بهرهبرداری از پروژه را بر عهده گیرد، موافقت کردند، شتاب قابل توجهی گرفت».
به نظر میرسد موضوع مشارکت احتمالی شرکتهای روسی در این پروژه همچنان در انتظار تصمیمگیری است. در پایان ژانویۀ ۲۰۰۸ گزارش شده بود که شرکت راهآهن روسیه در مناقصۀ اجرای یک پروژۀ بزرگ ریلی در منطقۀ پایتخت عربستان سعودی که با خط آهن شرق شبهجزیرۀ عربستان ارتباط مستقیم نداشت، برنده شده است. با این حال، هیچ گزارشی دربارۀ آغاز اجرای آن منتشر نشد. در مقابل، اطلاعات غیررسمی حاکی از آن بود که این پروژه عملاً کنار گذاشته شد یا مشارکت مستقیم راهآهن روسیه در آن به حالت تعلیق درآمد. زیرا، تهران به حضور روسیه در ابتکارات حملونقل عربستان سعودی علاقه نداشت. اینکه آیا در شرایط افزایش شدید مخاطرات حملونقل دریایی، منافع مشترک و مزایای اقتصادی بر اختلافات مقطعی یا حتی عمیقتر غلبه خواهد کرد یا خیر، همچنان بعنوان پرسش بیپاسخ باقی مانده است.
٢۵ تیر-سرطان ١۴٠۵
