جایگاه جنبشهای اجتماعی و اعتراضی ! تاثیرات جنبشهای اعتراضی اروپا در دهه ١٩٦٠ بر فضای سیاسی خاورمیانه و ایران! ( قسمت آخر )

اسماعیل مولودی

جمعبندی بحث

"آدمیان هستند که تاریخ خودرا میسازند، ولی نه آنگونه که دلشان میخواهد یا در شرایطی که خود انتخاب کرده باشند.  بلکه در شرایط داده شده ای که میراث گذشته است و خود آنان به طور مستقیم با آن درگیرند. "

 مارکس هیجدهم برومر ص11

جنبشهای سیاسی و اجتماعی محصول تنشها و تقابلهای طبقات اجتماعی در جامعه هستند. هر طبقه اجتماعی در دوره خود تحت تاثیر  شرایط زندگی وانتظارات خود از زندگی نسبت به اوضاع سیاسی جامعه و موقعیت خود در معادلات اجتماعی عکس العمل نشان میدهد. پیشرفتهای علمی اقتصادی، اوضاع سیاسی و آزادیهای سیاسی  فاکتورهایی هسند که بر روند و پیشرفت جامعه تاثیر بلاواسطه میگذارند. بالا رفتن سطح توقع از زندگی، راضی نبودن به شرایط موجود و بیان خواستهای و نیازها، فاکتورهایی میشوند برای ایجاد تنش و تقابلها. در مجموع جنبشهای اجتماعی در تاریخ بشر محصول تنشها و تقابلهای و انتظارات نسل جدید از زندگی است. در هر دوره بنوعی این حرکتها خودرا مینمایانند. در آنجا که جا برای ابراز عقاید هست و جامعه و مسئولین جامعه آمادگی تغییر و تحولات را دارند این مسئله با مشارکت و همکاری پیش میرود و در جایی که مسئولین جامعه به خواستها و نیازهای مردم جامعه و نسل جدید بی توجهی میکنند مسئله به تقابل و تنشهای خشونت آمیز میکشد. در این مسئله موقعیت طبقات و جایگاهشان تعین کننده است.

جنبش سالهای دهه 1960 در اوپا و آمریکا کل جامعه بشری را تحت تاثیر خود قرار داد. دهه 1960 دهه بعد از جنگ جهانی دوم و تقسیم مجدد جهان بود. سرمایه داری اروپا و آمریکا تلاش میکردند خسارات اقتصادی و اجتماعی وارده از جنگ را از گرده مردم جامعه بکشند. دوران بازسازی اقتصادی و شکوفایی اجتماعی بود اما به نفع سرمایه. اروپا در وضعیت خاصی قرار گرفته بود. مردم جامعه، جوانان و روشنفکران انتظارات زیادی از پیشرفتهای اجتماعی و اقتصادی داشتند. تلاش برای برابری زن و مرد، آزادیهای فردی و اجتماعی به صدر خواستهای مردم و روشنفکران جامعه رسیده بود. در شش هفته ای که پاریس در تب و تاب و غلیان اعتراضات بود مردم در انتظار تحولاتی گسترده بودند. اما واقعیت امر چیز دیگری شد. از آنجا که جنبش 1968 وسیع و عمیق بود تاثیرات خودرا بر جامعه اروپا گذاشت وهنوز هم این تاثیرات را میبینیم. جنبش 1968 دستاوردش آزادیهای بیشتر اجتماعی برای زنان شد. مسئله محیط زیست و توجه به خواستهای فردی در جامعه بیشتر شد اما بدلیل نبودن یک دید مارکسیستی و نیز تسلط افکار غیر مارکسیستی بر جنبش مثل مائو ئیسم، و ... حرکات رادیکال هم نتوانست نتیجه اش قدرت گیری طبقه کارگر باشد. مسئله فرد گرایی شدت بیشتری یافت و اگر چه جنبش وسیع و قوی در آلمان، فرانسه، ایتالیا و اسپانیا شکل گرفت  اما به تغییر و تحولات بنیادی در جامعه تبدیل نشد. دانشجویان تحت تاثیر افکار غیر کارگری بودند و جنبش کارگری هم بدلیل تسلط افکار غیر مارکسیستی برش و وجود انواع و اقسام ایسم ها اصل و هویت کمونیسم درش گم شد.

در بعد جهانی با وجود قطب شوروی و سرکار آمدن مائو ایسم، متاسفانه افکار رادیکال در محدوده ملی و کشوری محصور بود. بجای اعتقادات کارگری و مارکسیستی افکار لیبرالی بر جنبش حاکم شد. آوانتوریسم سیاسی جای پویایی کمونیستی را گرفت. کارگران و جنبش کارگری در اروپا و بقیه جهان مثل حال پراکنده و آلوده به انواع و اقسام تفکرها بوندد. همچنین یک جریان کمونیستی و کارگری وجود نداشت که به این اوضاع برخورد درست کند. در نتیجه همه چیز تحت تاثیر حوادث قرار گرفت و کار متشکل و سازمان یافت کمونیستی جای خودرا به گروههای کوچک وابسته به این قطب و آن قطب داد. در همین دوران شاهد رشد اندیویدوآلیسم و فردگرایی هستیم. جنبشهای آزادیخواهانه و ملی گرایی کل خواست طبقاتی را به حاشیه راند. کارگران و جنبش کارگری به حاشیه رانده شدند و در بهترین حالت به سیاهی لشکر خرده بورژوازی و بورژوازی خودی تبدیل شدند، که هنوز هم زیر بار آن پشت راست نکرده اند. در خاورمیانه شاهدیم که کارگر عرب علیرغم فشار طاقت فرسای سرمایه به خدم و حشم جنبش ناسیونالیستی تبدیل شد. کارگر اسرائیلی بنام مذهب و خاک و ملت هنوز هم زیر یوغ صهیونیسم و سرمایه دست و پا میزند. افکار و اعتقادات فرد گرایان بحدی در این دوران رشد کرد که زمینه را برای دنیایی بوجود آورد که امروزدر آن از نام کارگر و کمونیسم هیولایی ساخته اند. در ادبیات امروز جهان اصلا نامی از همپیوستگی و همیاری طبقاتی بکارگرفته نمیشود مگر هر از چندگاهی که ارزش مصرف خودی داشته باشند.
دهه 1960 اوج جنگ سرد بود دنیا به دوقطب سرمایه داری آزاد و دولتی تقسیم شده بود. این تقسیمات در خدمت دادن و نگهداشتن حرمت مالکیت و سرمایه داری، و هر کدام به شکلی،  بودند. در نتیجه در تعارضاتی هم که پیش میآمد قطب به  اصطلاح سوسیالیستی (شوروی) چون خود حافظ منافع کار و سرمایه بود باعث بوجود آمدن اتحاد طبقاتی نگردید و بر اختلاف ماهوی کار و سرمایه پرده ساتری میکشید. در نتیجه جنبش 1960 و بخصوص 1968 که تحت تاثیر این قطبها بودند، اگر چه افکار ترقی خواهانه و انسانی داشتند ولی به شکست کشیده شدند و در خود مورد معاملات سیاسی قطبهای موجود قرار گرفتند. حزب کمونیست فرانسه که سر به شوروی بود، مشروط از جنبش اجتماعی پشتیبانی کرد و وقتی با دولت به توافق رسیدند و امتیاز گرفتند پشت جنبش 1968 دانشجویان را خالی کردند. در خاورمیانه شوروی و همپیمانانش مثل احزاب پان عربیسم جنبش فلسطین را وثیقه معاملات سیاسی خود کردند. در ایران جنبش سیاسی هنوز از خیانتهای شوروی در دهه1950 به جنبش کارگری و اجتماعی زخم خورده بود و نتوانسته بود سر بلند کند تا ببیند در دنیا چه اتفاقاتی میگذرد. جوانان و روشنفکران ایرانی هنوز در خلائ خود به مذهب و افکار ارتجاعی و زن ستیز بیشتر سمپاتی داشتند تا به افکار مارکس و جنبش طبقاتی. زیرا جامعه عقب افتاده و روستایی ایران هنوز زیر یوغ خرافات و مذهب بود. دستگاه حاکمیت خود پشتیبان مسجد و خرافات بود اگر چه ادعای تجدد و تمدن میکرد.در بین روشنفکران مسئله غربزدگی و تفکر عهد بوق جلال آل احمد مد بود و در بین مبارزان شاهد بودیم که سمبل "مقاومتی" مثل گلسرخی افکارش را از مولا علی مگرفت. اینها سمبل و قهرمانان آن دوران بودند، که آن دوران هم زیاد دور نیست. در این فضا و با این بافت چگونه میتوان انتظار داشت که افکار انقلابی و کمونیستی خریدار داشته باشد.

اگر خلاصه کنم جنبش دانشجویی و اجتماعی1968 اروپا بر تحولات سیاسی جهان اثر گذاشت اما متاسفانه نه به نفع جنبش کارگری و کمونیستی. جنبشی بود لیبرالی برای آزادیهای فردی و اجتماعی، حاصلش به رشد جنبش کارگری و افکار کمونیستی تبدیل نشد.  بر بستر اوضاعی که مورد بحث من است  و در نتیجه رشد افکار غیر کمونیستی در جنبش کارگری، اجتماعی و سیاسی دهه 1960 . قطب بازار آزاد متحد تر شد و توانستند قطب سرمایه داری متمرکز دولتی را شکست دهند. اما متاسفنه آنرا بنام شکست کمونیسم رواج دادند و میدهند. برای جواب به این وضع نها طبقه کار و مارکسیسم است که میتواند جایگاه درستی به جنبشهای جماعی بدهد.

پایان